The University of Quran and Hadith Hadith Studies and Researches 3060-6543 3 3 2026 07 23 An Analytical Approach to the Hadith Personality and Narrations of Ḥasan ibn Jahm in the Four Canonical Shiʿi Hadith Collections رویکردی تحلیلی به شخصیت حدیثی و روایات حسن‌بن‌جهم در کتب اربعه 3 54 14021 10.22034/hsr.2026.52247.1131 EN Mohammad Sobhan Maheri Ghomi M.A, Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Islamic Sciences and Research, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran. 0000-0001-6387-3691 Hossein Salarfar Level Four of the Advanced Studies Program in Islamic Jurisprudence (Fiqh) and Principles of Jurisprudence (Usul al-Fiqh), Qom Seminary (Ḥawzah 'Ilmiyyah), Iran. 0009-0005-0325-4131 Mahdieh Setvati M.A, Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Islamic Sciences and Research, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran. 0009-0002-1976-2219 Journal Article 2025 10 29 Ḥasan ibn Jahm is regarded as one of the prominent and reliable companions of the two Imams, Imam Kāẓim (AS) and Imam Riḍā (AS). In the Rijāl sources, he is described with titles such as trustworthy, distinguished authority and eminent. The present study adopts a descriptive-analytical methodology based on library research and a comparative examination of both biographical and hadith sources. Within this framework, the Rijāl status and the chain of transmission position of Ḥasan ibn Jahm are analyzed, while the thematic patterns and content categories of his narrations in the Four Canonical Shiʿi Hadith Collections are examined. The findings indicate that Ḥasan ibn Jahm is recognized as a reliable transmitter within the Imami tradition, whose narrations encompass a wide range of themes, including theological, ethical, jurisprudential, devotional, and educational subjects. The thematic analysis of these narrations reveals the presence of fundamental ideas such as monotheism, the doctrine of Imamate, the role of reason, spiritual purification, the etiquette of supplication, avoidance of extremism and excessive asceticism, and the observance of social ethics. His direct dialogues with Imam Riḍā (AS) further demonstrate his intellectual and scholarly standing, and his narrations exemplify a rational interaction between the narrator and the Imam in the transmission of divine teachings. The results of this research suggest that Ḥasan ibn Jahm should be considered among the influential transmitters who served as a link between the hadith school of Imam Ṣādiq (AS) and the rational discourse that characterized the era of Imam Riḍā (AS). A reexamination of his narrations can therefore contribute significantly to a deeper understanding of the development of theological and ethical discussions during the early centuries of Shiʿism. حسن‌بن‌جهم از اصحاب برجسته و موثق دو امام همام، امام‌کاظم(ع) و رضا(ع)، است و در منابع رجالی با اوصاف «ثقة»، «عین» و «جلیل» از او یاد شده است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعه‌ی کتابخانه‌ای و بررسی تطبیقی منابع رجالی و حدیثی می‌باشد. در این پژوهش، ضمن تحلیل جایگاه رجالی و سندی حسن‌بن‌جهم، مضمون‌ها و گونه‌های احادیث او در کتب اربعه مورد بررسی قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که گستره‌ی روایات حسن‌بن‌جهم، حوزه‌های اعتقادی، اخلاقی، فقهی، مستحبات را دربرمی‌گیرد و تحلیل مضمون این احادیث حاکی از حضور اندیشه‌های بنیادینی چون توحید، امامت، جایگاه عقل، تهذیب نفس، آداب دعا، پرهیز از افراط و زهدگرایی و رعایت اخلاق اجتماعی در تعالیم اوست. گفت‌وگوهای مستقیم وی با امام‌رضا(ع) نیز از جایگاه معرفتی و علمی او حکایت دارد و روایاتش نمونه‌ای از تعامل عقلانی راوی با امام در انتقال معارف الهی به شمار می‌رود. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که حسن‌بن‌جهم در زمره‌ی راویان اثرگذار و حلقه‌ی پیوند میان مکتب حدیثی امام‌صادق(ع) و گفتمان عقلانی عصر امام‌رضا(ع) قرار دارد. بازخوانی روایات او می‌تواند در شناخت بهتر روند تحول مباحث کلامی و اخلاقی در سده‌های نخستین تشیع نقش به‌سزایی ایفا کند.

https://hsr.qhu.ac.ir/article_14021_b9e02b6a1dca96e1ab8ce331e1fd642d.pdf

The University of Quran and Hadith Hadith Studies and Researches 3060-6543 3 3 2026 07 23 A Typology of the Text and Chain of Transmission of the Hadith of "Placing the Foot" (Waḍʿ al Qadam) and an Analysis of Scholars’ Strategies for Resolving Its Conflict with the Principle of Divine Transcendence گونه‌شناسی متن و إسناد حدیث «وضع قَدَم» و تحلیل راهبردهای رویکردهای حلی عالمان در تعارض با اصل تنزیه الهی 55 82 14011 10.22034/hsr.2026.52517.1167 EN Pouran Mirzaei Associate Professor of Hadith Department, Faculty of Hadith Sciences and Education, University of Quran and Hadith, Tehran, Iran. 0000-0001-9928-7598 Elham Qourkhanechi M.A. in Qurʾanic Sciences and Ḥadīth, University of Qurʾan and Ḥadīth, Tehran, Iran. Journal Article 2026 05 10 The hadith of "Placing the Foot" is among the most challenging narrations in Sunni tradition, as its literal meaning appears incompatible with the principle of Divine Transcendence and negates the rejection of anthropomorphism and composition in the Divine Essence. The present study, using an analytical-critical approach, seeks a scholarly mechanism to resolve this apparent conflict with the foundations of transcendent monotheism. It examines the written origins, analyzes the text and chains of transmission, and explores the strategies scholars have employed to overcome the literal complications of this narration. This hadith has been recorded in Sunni sources since the third century AH in three different formats and four variations (extended, intermediate, abridged, and the alternative substitution of "Jabbār" for "Rabb"). However, it lacks an independent line of transmission in early Imami works, appearing only in later literature through critical or allegorical approaches. A comparison of versions reveals instability, summarization, textual corruption, and variations in key wording, all of which undermine the validity of its literal interpretation. In addressing the conflict between the literal meaning of the hadith and the foundations of transcendence, scholars have adopted two primary strategies: "Allegorical interpretation (interpreting "Foot" as metaphor, e.g., a position, a group, the people of Hell, or a manifestation of Divine Power) and total rejection (emphasizing its fabrication or irreconcilable conflict with definitive rational and scriptural foundations)." Ultimately, this article rejects the literalist (anthropomorphic) approach and offers solutions such as "Interpreting it as an allegorical expression" or "Metaphorical Interpretation" to resolve the conflict between the literal text and rational principles. By critiquing both approaches and dismissing the literalist (anthropomorphism-centered) reading, the study concludes that resolving the conflict between the literal text and definitive religious principles is only possible through metaphorical or allegorical interpretation. حدیث «وضع قدم» از جمله روایات چالش‌برانگیز در اهل سنت است که ظاهر آن با تنزیه الهی و نفی تجسیم و ترکیب در ذات باری‌تعالی ناسازگار می‌نماید. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ـ انتقادی، در پی یافتن سازوکاری علمی برای رفع تعارض ظاهری با مبانی توحید تنزیهی و پاسخ به این چالش، به واکاوی خاستگاه مکتوب، تحلیل متن و اسناد و راهبردهای عالمان در خروج از مشکل ظاهری این روایت پرداخته است. این حدیث در سه قالب مختلف و چهارگونه (مطول، متوسط و مختصر و نقل جایگزین «جبار» بجای «رب») از قرن سوم هجری در منابع اهل سنت ثبت شده، اما در آثار متقدم امامیه هیچ طریق مستقلی ندارد و صرفاً در آثار متأخر با رویکردی انتقادی و یا تأویلی مطرح شده است. مشابه‌یابی روایت حاکی از اضطراب، تلخیص، تصحیف و تغییر در الفاظ محوری است که اعتبار دلالت ظاهری آن را مخدوش می‌سازد. اندیشمندان در مواجهه با تعارض ظاهر حدیث با مبانی تنزیه، دو راهبرد تأویلی (با حمل «قدم» بر معانی مجازی چون موضع، جماعت، اهل جهنم یا تجلی قهر الهی) و انکاری (با تأکید بر ساختگی بودن یا تعارض لاینحل با محکمات عقلی و نقلی) اتخاذ کرده‌اند. در نهایت، این مقاله با ردّ رویکرد ظاهری‌گرایانه (تجسیم)، راهکارهایی نظیر «حمل بر بیان تمثیلی» یا «تأویل استعاری» را برای حل تعارض میان ظاهر حدیث و مبانی عقلی ارائه میدهد. این مقاله ضمن نقد و برسی هر دو رویکرد و و رد برداشت ظاهری گرایانه (تجسیم محور) نتیجه می گیرد که خروج از تعارض ظاهر حدیث با مبانی قطعی دینی، تنها از طریق «حمل بر بیان تمثیلی» یا «تأویل استعاری» میسور است.

https://hsr.qhu.ac.ir/article_14011_e3ad706c9e7286daa57e7dd3a0772b8c.pdf

The University of Quran and Hadith Hadith Studies and Researches 3060-6543 3 3 2026 07 23 Authentication of Two Narrations Containing the Proverbs "Āfat al-ʿIlm al-Nisyān" and "al Tadbīr Niṣf al Maʿīsha" اعتبار سنجی دو روایت دارای ضرب المثل "آفَةُ الْعِلْمِ‏ النِّسْیَانُ " و "التَّدْبِیرُ ‌نِصْفُ ‌المعِیشَةِ" 83 130 14012 10.22034/hsr.2026.52338.1148 EN Soheila Changizi Ph.D student ,Quranic Sciences and Hadith, Sciences and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran، Iran. 0000-0002-4140-5501 Mojgan Sarshar Assistant Professor, Department Of Quran and Hadith Sience, Sciences and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran، Iran. 0000000222695240 Tahere-Sadat Tabatabaei-Amin Associate Professor, Quran and Hadith Sciences, Faculty of Qur'anic Sciences, University of Qur'anic Sciences and Education, Tehran, Iran. 0000-0002-5532-6214 Journal Article 2025 12 20 One of the areas that has received comparatively little attention in hadith studies concerns narrations that have become widespread in popular culture in the form of proverbs and maxims and have been attributed to the impeccable Imams (AS) without reliable evidence. The present study examines, through Rijālī and textual approaches, narrations containing the two proverbs "Āfat al‑ʿIlm al‑Nisyān" (The affliction of knowledge is forgetfulness) and "al‑Tadbīr Niṣf al‑Maʿīsha" (Prudence is half of livelihood) in both Shiʿi and Sunni sources. The findings indicate that in the earliest available sources these narrations were transmitted from non‑Infallible individuals, and in later sources most of the transmitters mentioned in their chains of transmission are unknown or weak. Based on Isnad analysis, the primary common link of the first narration in "al‑Maḥāsin" and "Man Lā Yaḥḍuruh al‑Faqīh" is Ḥammād ibn ʿAmr al‑Naṣībī, an obscure figure in hadith biographical literature. The primary common link of the second narration is Anas ibn Mālik (d. 91 AH), while its secondary common link is Khallād ibn ʿĪsā (d. 220 AH). Accordingly, the production of these narrations can be dated respectively to the late second century and the early third century AH. This study demonstrates the necessity of critically examining the attribution of commonly circulated proverbs to the impeccable Imams (AS). یکی از حوزه هایی که در حدیث پژوهی کمتر به آن توجه شده روایت هایی است که به صورت مثل و حکمت در فرهنگ عمومی متداول شده و بدون پشتوانه معتبر به معصومان(ع) نسبت داده می شوند. در این مقاله با رویکرد رجالی و متنی روایت های شامل دو مثل "آفَةُ الْعِلْمِ‏ النِّسْیَانُ " و "التَّدْبِیرُ ‌نِصْفُ ‌المعِیشَةِ" در منابع شیعه و اهل‌سنت‌ بررسی شده است. نتایج نشان می دهد این روایت ها در اولین منابع موجود از غیر معصوم نقل شده و در منابع یگر، راویان ذکر شده در اسناد بیشترمجهول و ضعیف هستند. براساس تحلیل اسنادی حلقه مشترک اصلی روایت نخست در اسناد محاسن و فقیه، حماد بن عمرو النصیبی مردی مجهول در رجال حدیث، حلقه مشترک روایت دوم انس بن مالک(91ق) و حلقه مشترک فرعی آن خلاد بن عیسی(220ق) می باشد. در نتیجه تاریخ تولید این روایت ها به ترتیب اواخر قرن دوم و اوائل قرن سوم است. این پژوهش ضرورت بررسی انتساب امثال رایج به معصومان(ع) را نشان می دهد.

https://hsr.qhu.ac.ir/article_14012_f989905ecfccd2a470a64eaaa4bce463.pdf

The University of Quran and Hadith Hadith Studies and Researches 3060-6543 3 3 2026 07 23 Sanad and Semantic Analysis of the Narration "Envy Almost Overcomes Divine Decree" تحلیل سندی و دلالی روایت«کادَ الحَسدُ أن یَغْلِبَ القَدَرَ» 131 168 13999 10.22034/hsr.2026.52388.1153 EN Neʿmatollah Firoozi Assistant Professor, Department of Theology and Islamic Studies, Imam Reza International University, Mashhad, Iran . 0000-0001-6692-2479 Journal Article 2026 01 19 In hadith sources, envy is introduced as one of the moral vices and deadly afflictions of the heart, regarded as the origin of many individual and social corruptions. The narration "Envy almost overcomes divine decree" (Kāda al-Ḥasadu an Yaghliba al-Qadara) reflects the profound negative impact of this trait on human destiny within the order of creation. The present study, adopting an analytical approach, examines the chain of transmission and the semantic implications of this narration and a similar hadith reported in two early sources, namely "ʿUyūn Akhbār al-Riḍā (AS)" and "Uṣūl al-Kāfī." The findings of the Sanad analysis indicate that the narration reported by Shaykh Ṣadūq is considered weak due to the presence of narrators whose status is unknown or neglected. However, the narration in "Kāfī," through its chain of transmission and the key term "Yaghliba," confirms the wording and meaning of the report. The semantic analysis also shows that the term Qadar (divine decree) in this narration does not refer to a deterministic and inevitable fate, but rather to conditional decrees that operate according to divine laws and the system of causes and effects. Within the framework of these divine laws, envy, by creating obstacles to the realization of favorable decrees and altering conditions and circumstances, can act as a barrier to the flow of divine mercy and ultimately lead human destiny toward ruin. Finally, by clarifying the threatening dimensions of envy, this study proposes approaches such as education based on trust in God and contentment, the institutionalization of gratitude, and avoidance of blameworthy social comparisons as means to preserve psychological and social security. حسد در منابع روایی به‌عنوان یکی از رذائل اخلاقی و آفات مهلک قلب، منشأ بسیاری از مفاسد فردی و اجتماعی معرفی شده است. روایت«کادَ الحَسَدُ أن یَغْلِبَ القَدَرَ» بیانگر عمق تأثیرگذاری منفی این صفت بر سرنوشت انسان در نظام آفرینش است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی، به واکاوی سندی و دلالی روایت مذکور و حدیث مشابه آن در دو منبع متقدم یعنی«عیون أخبار الرضا علیه‌السلام» و «اصول کافی» می‌پردازد. یافته‌های تحلیل سندی نشان می‌دهد که روایت شیخ صدوق به دلیل وجود راویان در زمره اسانید ضعیف قرار می‌گیرد اما روایت کافی سند و کلیدواژه «یَغْلِبَ»، متن و مضمون را تأیید می‌کند. تحلیل دلالی نیز حاکی از آن است که مراد از «قدر» در این روایت، امر جبری و محتوم نیست بلکه تقدیرات مشروطی است که بر اساس سنن الهی و اسباب و مسببات جریان دارند. در چارچوب سنن الهی، می‌تواند سدی در برابر جریان رحمت الهی ایجاد کرده و سرنوشت انسان را به سوی هلاکت سوق دهد. در نهایت، این پژوهش با تبیین ابعاد تهدیدکننده حسد، رهیافت‌هایی همچون تربیت بر مبنای توکل و رضا، نهادینه‌سازی شکرگزاری و پرهیز از مقایسه‌های اجتماعی مذموم را برای حفظ امنیت روانی و اجتماعی ارائه می دهد.

https://hsr.qhu.ac.ir/article_13999_b649b48e5b5d8f6049e9c4f591361cf4.pdf

The University of Quran and Hadith Hadith Studies and Researches 3060-6543 3 3 2026 07 23 The Alavid Governance Model: Based on Content Analysis of the Letter to Mālik Ashtar الگوی حکمرانی علوی؛ مبتنی بر تحلیل محتوای عهدنامه مالک اشتر 169 214 14014 10.22034/hsr.2026.52271.1136 EN Maryam Nazarbeighi Assistant professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Ayatollah Boroujerdi University, Boroujerd, Iran. 0009-0005-5641-0337 Mohsen Faryadres Assistant professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Humanities, Ayatollah Boroujerdi University, Boroujerd, Iran. 0000-0002-6707-7171 Mohammad Mehdi Shokri M.A Student ,Qur'anic Sciences and Hadith – Specialization in Qur'anic Studies, Faculty of Humanities, Ayatollah Borujerdi University, Borujerdi (RA), Borujerd, Iran. 0009-0001-6404-2088 Journal Article 2025 11 21 In the contemporary world, governance is a multidimensional concept that goes beyond the traditional administration of states and encompasses decision‑making processes, accountability, social participation, and justice‑orientation. The transformation of theoretical approaches in the field of governance and the emergence of new managerial models has intensified the need to revisit authentic religious texts in order to extract the foundations of just governance. Accordingly, the present study aims to explain the fundamental principles and values of governance in Alavid thought through a content analysis of Letter 53 of Nahj al‑Balāgha, the directive of the Commander of the Faithful, Imam Ali (AS), to Mālik Ashtar Nakha‘ī. The research method is qualitative and quantitative content analysis with an interdisciplinary and text‑centered approach, focusing on the extraction of managerial, ethical, and theological concepts from the text of the letter. The findings indicate that the teachings of the Imam Ali (AS) in this letter can be explained in four main axes: "Core principles and values in governance, just and ethical management in dealing with the people, the role of God in supervising the conduct of rulers, attention to the military and defensive dimensions of governance." The content analysis of Letter 53 of Nahj al-Balāgha reveals that Imam Ali (AS) designed the structure of a governance system founded upon piety and efficiency; a structure in which the selection of officials based on merit, the protection of people’s rights, and continuous accountability before God are regarded as central mechanisms. در جهان معاصر، حکمرانی مفهومی چندبعدی و فراتر از اداره سنتی دولت‌هاست که فرآیندهای تصمیم‌گیری، پاسخگویی، مشارکت اجتماعی و عدالت‌محوری را دربر می‌گیرد. دگرگونی رویکردهای نظری در حوزه حکمرانی و ظهور الگوهای نوین مدیریتی، ضرورت بازخوانی متون اصیل دینی را برای استخراج مبانی حکمرانی عادلانه دوچندان ساخته است. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تبیین اصول و ارزش‌های بنیادین حکمرانی در اندیشه علوی، به تحلیل محتوای نامه ۵۳ نهج‌البلاغه، فرمان امیرالمؤمنین (ع) به مالک اشتر نخعی، پرداخته است. روش تحقیق، تحلیل محتوای کیفی و کمی با رویکرد میان‌رشته‌ای و متن‌محور بوده که بر استنباط مفاهیم مدیریتی، اخلاقی و الهی از متن نامه تمرکز دارد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که آموزه‌های امیرالمؤمنین (ع) در این نامه در چهار محور اصلی قابل تبیین است: ۱. اصول و ارزش‌های محوری در حکمرانی؛ ۲. مدیریت عادلانه و اخلاقی در برابر مردم؛ ۳. نقش خداوند در نظارت بر عملکرد حکمرانان؛ ۴. توجه به مباحث نظامی و دفاعی حکمرانی. تحلیل محتوای نامۀ ۵۳ نهج‌‌البلاغه آشکار ساخت که امیرالمومنین (ع) در این نامه ساختار یک دستگاه حکمرانی مبتنی بر تقوا و کارآمدی را طراحی کرده‌اند؛ ساختاری که در آن انتخاب کارگزاران بر اساس شایستگی، صیانت از حقوق مردم و پاسخگویی مستمر در برابر خداوند، ساز و کارهایی محوری محسوب می‌شوند.

https://hsr.qhu.ac.ir/article_14014_13fb9d844d159603678746cb645462a0.pdf

The University of Quran and Hadith Hadith Studies and Researches 3060-6543 3 3 2026 07 23 The Authority of the Prophetic Sunnah: Foundations, Views, and Implications with an Emphasis on the Prophet’s Consultations (PBUH) حجیت سنت نبوی: مبانی، دیدگاه‌ها و پیامدها با تأکید بر مشورت‌های پیامبر(ص) 215 243 13998 10.22034/hsr.2026.52293.1139 EN Mohammadebrahim Roshanzamir Associate Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran. 0000-0001-6498-6911 Mohsen Nouraei Associate Professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Mazandaran, Babulsar, Iran. 0000-0002-9216-3469 Journal Article 2025 11 28 The Prophetic Sunnah, after the Holy Qur’an, is the second authoritative source for deriving Islamic teachings; however, its scope and degree of authority have long been subjects of debate among Islamic scholars. In this regard, three main viewpoints can be identified: "The absolute authority of the Sunnah, the authority of the Sunnah in religious matters but not in non-religious affairs, and the differentiation of authority based on the Prophet’s threefold roles, prophetic mission, judiciary, and governance." Using a descriptive-analytical method and a critical approach, this study seeks to present a rational explanation of the Prophet’s consultations based on the theory of differentiating these roles. The findings indicate that consultation holds different positions in each of these three domains; in the context of the Prophet’s mission, consultation has no place because the mission is sacred in nature; in the judicial role, consultation is clearly relevant, since judicial rulings are issued on the basis of hearing evidence and outward judgments, making consultation functional; but in the domain of governance and leadership, consultation differs from the previous two. Here, consultation represents the application of collective reasoning in non-revelatory matters and in the system of governance. Therefore, it is not merely educational or ceremonial but an effective and decisive element in decision-making. This analysis shows that the Prophet’s consultations are not only compatible with his infallibility and exalted status, but also reflect the rational dimension of the Prophetic practice. سنت نبوی، پس از قرآن کریم، دومین منبع معتبر برای استنباط معارف اسلام است؛ اما قلمرو و میزان حجیت آن همواره در میان اندیشمندان اسلامی مورد گفتگو است. در این زمینه سه دیدگاه اصلی قابل شناسایی است: ۱. حجیت مطلق سنت، ۲. حجیت سنت در امور دینی و عدم حجیت آن در امور غیردینی، ۳. تفکیک حجیت بر اساس شئون سه‌گانه‌ی پیامبر(ص) شامل شأن رسالت، قضاوت و حکومت. این نوشتار با روش توصیفی- تحلیلی و رویکردی انتقادی، درصدد است تا تبیینی خردپذیر از مشورت‌های پیامبر(ص) بر پایه‌ی نظریه‌ی تفکیک شئون ارائه دهد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مشورت در هر یک از این شئون سه گانه، جایگاه متفاوت دارد: در زمینه رسالت پیامبر (ص) مشورت جایگاه ندارد زیرا رسالت امری قدسی است. در شأن قضاوت، جایگاه مشورت روشن است. زیرا در امر قضاوت احکام بر اساس استماع شواهد و احکام ظاهری صورت می پذیرد. و مشورت در این عرصه کارآیی دارد. اما جایگاه مشورت در شأن حکومت و رهبری، متفاوت از دو شأن قبلی است. مشورت در این شأن، تبلور به کارگیری خرد جمعی در امور غیر وحیانی و نظام حکمرانی است. از این رو ، صرفاً جنبه‌ای آموزشی یا تشریفاتی ندارد، بلکه عنصر مؤثر و تعیین‌کننده در فرآیند تصمیم‌گیری است. این تحلیل نشان می‌دهد مشورت‌های نبوی نه تنها با عصمت و جایگاه والای پیامبر(ص) در تعارض نیست، بلکه بیانگر وجه عقلایی سیره‌ی نبوی است.

https://hsr.qhu.ac.ir/article_13998_b2205e36696665800ba837342b82cca5.pdf