نقش دگرگونی معانی در فهم متون روایی؛ نمونه‌پژوهی حفظ و نسیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه حدیث، دانشکده علوم و معارف حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.

2 دکتری تفسیر تطبیقی و کارشناسی ارشد علوم حدیث.

چکیده

در منابع روایی امامیه و عامه روایاتی با موضوع "حفظ" و "نسیان" قرآن وجود دارد که به اولی ترغیب کرده است و از دومی پرهیز داده است. فهم امروزی از معنای این دو واژه و به‌کاربستن آن در فهم این روایات، سبب رواج معنایی خاص و شناخته‌شده برای آن‌ها شده است. اشکال این معنا، بی‌توجهی به معنای اراده‌شده و رایج از این دو واژه در زمان صدور است؛ چرا که دگرگونی معنا، رخدادی است که ممکن است گذر زمان، آن را بر هر واژه‌ای تحمیل کند. یافتن معنای آن‌زمانی این دو واژه، به‌ویژه در کاربردشان با قرآن کریم، مسئلۀ اصلی این پژوهش است. پژوهش حاضر به شیوۀ کتابخانه‌ای، با کاوش در منابع لغوی و کاربردهای این دو واژه در متون دینی نخستین؛ یعنی قرآن کریم و منابع روایی اولیه و نیز تحلیل قرائن معنایی، در پی یافتن معنای مراد از حفظ و نیسان قرآن کریم در روایات مربوطه است. در این پژوهش، روشن شد "حفظ" به معنای نگهداری "نسیان" به معنای رها و ترک‌کردن است که در متون روایی به دو معنای ریزتر، ذهنی و عملی و گاه مجمل به‌کار رفته‌اند و در خصوص کاربرد این دو واژه دربارۀ قرآن، قرائن، معنای عملی را برای آن‌ها تقویت می‌کنند.

کلیدواژه‌ها


  1. Sources

    Holy Quran

    Nahj al-Balāghah. (Ṣubḥī Ṣāliḥ. Trans)

    Ṣaḥīfah Sajjādīyyah.

    1. Ibn Bābawayh, A. (1984 AD/1404 AH). al-Imāmah wa al-Tabṣarah min al-Ḥayrah. First edition. Qom: Madrasah al-Imām al-Mahdī (AJ).
    2. Arabic Dictionary Software, Islamic Software Production Institute (Matnā).
    3. Barqī, A. (1998 AD/1371 SH). al-Maḥāsin. Second edition. Qom: Dār al-Kutub al-Islāmīyyah.
    4. Comprehensive Hadīth Software and Comprehensive Tafsīr Software, Nūr Research Center.
    5. Farāhīdī, K. (1988 AD/1409 AH). Kitāb al-ʻAyn. Second edition. Qom: Nashr Hijrat.
    6. Fayḍ Kāshānī, M. (1985 AD/1406 AH). al-Wāfī. First edition. Isfahn: Imam Ali (AS) Library.
    7. Hilālī, M. (2018 AD/1397 SH). Strangeness of the Holly Quran. (Durūzī. Trans). First edition. Tehran: Kitāb Iḥsān.
    8. Hindī, A. (2018 AD/1397 SH). Kanz al-ʻUmmāl fī Sunan al-Aqwāl wa al-Afʻāl. First edition. Beirut: Maktabah al-Turāth al-Islāmī.
    9. Hussein Zadeh Taher, H. (2011 AD/1390 SH). "The Position of Memorizing the Qur'an from the Point of View of the Impeccable Imams and Religious Scholars." Peyvand. No. 388, p. 12.
    10. Ibn Bābawayh, M. (1983 AD/1362 SH). al-Khiṣāl. First edition. Qom: The Islamic Publications Office of the Qom Seminary Teachers Society.
    11. Ibn Bābawayh, M. (1983 AD/1403 AH). Maʻānī al-Akhbār. First edition. Qom: Intishārāt Islāmī Affiliated with the community of Qom Seminary Teachers seminary.
    12. Ibn Bābawayh, M. (1992 AD/1413 AH). Man Lā Yaḥḍaruhul Faqīh. Second edition. Qom: The Islamic Publications Office of the Qom Seminary Teachers Society.
    13. Ibn Fāris, A. (1984 AD/1404 AH). Muʻjam Maqāyīs al-Lughah. Qom: Maktab al-Aʻlām al-Islāmī.
    14. Ibn Manẓūr, M. (1993 AD/1414 AH). Lisān al-ʻArab. Third edition. Beirut: Dār al-Fikr for Printing, Publishing, and Distribution.
    15. Ibn Ṭāwūs, A. (1988 AD/1409 AH). Iqbāl al-Aʻmāl. Second edition. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmīyyah.
    16. Iḥsānīfar Langarūdī, M. (2009 AD/1388 SH). "The Inadequacy of Traditions of Forgetting the Sanctity after Memorizing the Qur'an." Hadith Sciences. No. 85, p. 39.
    17. Jawharī, A. (n.d.). al-Ṣaḥāḥ. Beirut: Dār al-ʻIlm lil-Malāyīn.
    18. Khandaqabadi, J. (1921 AD/1300 SH). "Haw We Can Preserve the Quran from Decay?" Jāmiʻa Jaʻfarīyyah. No. 13, p. 11.
    19. Kulaynī, M. (1986 AD/1407 AH). al-Kāfī. Fourth edition. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmīyyah.
    20. Kurājkī, M. (1989 AD/1410 AH). Kanz al-Fawāʼid. First edition. Qom: Dār al-Dhakhāʼir.
    21. Majlisī, M. (1982 AD/1403 AH). Biḥār al-Anwār al-Jāmiʻa lidurar Akhbār al-Aʼimmah al-Aṭhār. Second edition. Beirut: Dār Iḥyāʼ al-Turāth al-ʻArabī.
    22. Makārim Shīrāzī, N. (1996 AD/1374 SH). Tafsīr Nimūnah. First edition. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmīyyah.
    23. Māzandarānī, Ṣ. (2003 AD/1382 SH). Sharḥ al-Kāfī. First edition. Tehran: Al-Maktabah al-Islāmīyyah.
    24. Nūrī, Ḥ. (1989 AD/1408 AH). Mustadrak al-Wasāʼil wa Mustanbaṭ al-Masāʼil. First edition. Qom: Muʼassisah Āl al-Bayt (AS).
    25. Rey Shahri, M. (2012 AD/1391 SH). Knowing the Quran based on the Quran and Hadith. (Shaykhi. Trans). First edition. Qom: Dār al-Hadīth.
    26. al-Shāmilah Software.
    27. Shaʻrānī, I. (1966 AD/1345 SH). "Memorizing and Collecting the Quran." Islamic Teaching. No. 2, p. 20.
    28. Shaybānī, A. (n.d.). Kitāb al-Jīm. Cairo: al-Hayʻah al-ʻĀmmah li Shuʻūn al-Maṭābiʻ al-Amīrīyyah.
    29. Ṭabarsī, A. (1983 AD/1403 AH). al-Iḥtijāj ʻAlā Ahl al-Lujāj. First edition. Mashhad: Tehran University Publications and Qom Seminary Management.
    30. Ṭabarsī, F. (1998 AD/1377 SH). Jawāmiʻ al-Jāmiʻ. First edition. Tehran: Intishārāt Dānishgāh Tihrān wa Mudīrīyat Hawzah ʻIlmīyah Qom.
    31. -Ṭabāṭabāʼī, M. (1996 AD/1417 AH). al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurān. Fifth edition. Qom: The Islamic Publications Office of the Qom Seminary Teachers Society.
    32. Zarnusheh Farahani, H.; Imandar, H. (2020 AD/1399 SH). "Analyzing the prophethood tradition of Man Taʻallam al-Qurān Thumma Nasīya Laqīyallāha Ajdham." Hadīth Pazhūhī. No. 23, pp. 241-256.