اعتبارسنجی روایات مذمت حکمرانی زنان؛ مطالعه موردی روایات ابوبکره

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه الهیات دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم، قم، ایران.

چکیده

توسعه فعالیت و نقش‌پذیری زنان مسلمان در لایه‌های مختلف اجتماعی از جمله سیاست‎ورزی و کنش در حوزه حکمرانی، تحت تأثیر روایات مختلفی از جمله روایات «لن یفلح قوم ولّوا امرهم إمرأة»، «یخرج قوم هلکی لایفلحون قائدهم إمرأة قائدهم فی الجنه» و «هلکت الرّجال حین اطاعت النّساء» که از ابوبکره نقل گردیده، همواره با چالش جدی مواجه بوده است و جایگاه زنان در فعالیت‏های اجتماعی را تنزل داده و این حوزه نقش‏آفرین را یکسره به مردان واگذار نموده است. این پژوهش برآن است با روش تحلیلی ‌ـ توصیفی و مبتنی بر منابع کتابخانه‏ای، نشان دهد ظهور چنین روایاتی ‌ـ که مورد استناد گسترده فقیهان در منع دسترسی زنان به موقعیت‏های اجتماعی و تصمیم‎گیری‎های کلان بوده است ‌ـ اساساً از چه جایگاهی برخوردار است و بستر ظهور چنین روایاتی چه بوده و نخستین بار در کجا و چرا مطرح گردیده است؟ نتایج این پژوهش نشان داد روایات مورد بحث از ابوبکره، برده آزاد شده پیامبر (ص)، در بصره مطرح شده و راوی در پی توجیه خود در عدم مداخله در جنگ جمل این متن را برساخته و به پیامبر منسوب نموده است. روایت "لن یفلح" و دو روایات مشابه آن علاوه بر ضعف در اسناد، متنی مغایر با گزارش‎های تاریخی است و این روایت با شواهد تاریخی حکمرانی عادلانه و عاقلانه دو ملکه ‌ایرانی در حکومت ساسانی مغایرت قطعی دارد. 

کلیدواژه‌ها


  1. Sources

    1. Abū Rayyah, M. (n.d.). Shaykh al-Maḍīrah Abū Hurayrah Awal Rāwīyah Ittahama fī al-Islām. Beirut: al-Aʻalamī Foundation.
    2. Abī Dāwūd al-Sijistānī, S. (1989 AD/1410 AH). Sunan Abī Dāwūd. Beirut: Dār al-Fikr.
    3. ________ . (1997 AD/1418 AH). Sūʼālāt al-Ājarī li Abī Dawūd. al-Saʻudiyya: Maktabat Dar al-Istiqama.
    4. Abī Naʻīm al-Iṣbahānī, A. (1934). Dhikr Akhbār Iṣbahān. Liden: al-Maḥrūsah bi Matbaʻah Biril.
    5. Albānī, M. (1985 AD/1405 AH). Arwāʼ al-Ghalīl fī Takhrīji Ahādīthi Minār al-Sabīl. Beirut: al-Maktab al-Islām.
    6. Amīnī, A. (1999 AD/1420 AH). al-Waḍḍāʻūn wa Aḥādīthuhum. al-Ghadīr Islamic Studies Center.
    7. ʻAbdul Ḥayy, A. (1984 AD/1363 SH). Zayn al-Akhbār. Tehran: Donyay-e Ketab.
    8. ʻAbdul Razzāq Ṣanʻānī, A. (n.d.). al-Muṣannaf. (N.p.): (n.n.).
    9. ʻAjlūnī, A. (1987 AD/1408 AH). Kashf al-Khifāʼ wa Muzīl al-Albās ʻAmmā Ishtahar min al-Aḥādīth ʻAlā al-Sunnah al-Nās. Beirut: Dār al-Kutub al-ʻIlamīyyah.
    10. ʻAynī, b. (n.d.). ʻUmdah al-Qārī. Beirut: Dār Iḥiyāʼ al-Turāth al-ʻArabī.
    11. Bukhārī, M. (1980 AD/1401 AH). Ṣaḥīḥ Bukhārī. Beirut: Dār al-Fikr.
    12. Bastawī, A. (1999 AD/1420 AH). Mawsūʻah fī al-Aḥādīth al-Imām al-Mahdī al-Ḍaʻīfah wa al-Mawḍūʻah. Beirut: Dār Ibn Ḥazm.
    13. Baghdādī, M. (1982 AD/1361 SH). al-Maḥbar. Matbaʻah al-Dāʼirah.
    14. Baghawī Farrāʼ, Ḥ. (n.d.). Maʻālim al-Tanzīl fī Tafsīr al-Qurān. Beirut: Dār al-Maʻrifah.
    15. Balʻamī, A. (1999 AD/1378 SH). Ṭabarī History Book. Tehran: Surūsh.
    16. Banāktī, D. (1959 AD/1338 SH). Rawḍah Ulil al-Bāb fī Maʻrifah al-Tawārīkh wa al-Ansāb. Tehran: Association of National Artifacts.
    17. Bayāt, A. (1969 AD/1348 SH). Comparative History of Iran with Countries of the World. Tehran: Amir Kabir.
    18. Bayhaqī, A. (n.d.). al-Sunan Al-Kubrā. Beirut: Dār al-Fikr.
    19. ________ . (1985 AD/1405 AH). Dalāʼil al-Nubuwwah wa Maʻrifah Aḥwāl Ṣāḥib al-Sharīʻah. Beirut: Dār al-Kutub al-ʻIlamīyyah.
    20. Christensen, A. (n.d.). Iranians during the Sassanid Period. (Yasami, R. Trans). Tehran: Donyay-e Ketab.
    21. Dāruqtunī, A. (1985 AD/1405 AH). al-ʻIlal al-Wāridah fī Aḥādīth al-Nabawīyyah. Riyadh: Dār Ṭayyibah.
    22. ________ . (1996 AD/1417 AH). Sunan al-Dāruqtunī. Beirut: Dār al-Kutub al-ʻIlmīyyah.
    23. Dhahabī, M. (2003 AD/1382 Sh). Mīzān al-Iʻtidāl fī Naghd al-Rijāl. Beirut: Dār al-Maʻrifah.
    24. ________ . (1988 AD/1409 AH). Tārīkh al-Islām wa Wafayyāt al-Mashāhīr wa al-Aʻlam. Beirut: Dār Al Kitāb al-ʻArabī.
    25. Firdawsi, A. (1962 AD/1341 SH). Shahnameh. Based on the Moscow version. Tehran: Noor.
    26. Granovsky et al. A. (1980 AD/1359 SH). History of Iran from Ancient Times to Today. (Keshavarz, K. Trans). Tehran: Toos.
    27. Ḥākim Niyshābūrī, M. (n.d.). al-Mustadrak ʻAlā al-Ṣaḥīḥayn. Beirut: Dār al-Maʻrifah.
    28. Ḥamawī, Y. (2019). Muʻjam al-Buldān. Beirut: Dār Iḥyaʼ al-Turāth.
    29. Haythamī, A. (1987 AD/1408 AH). Majmaʻ al-Zawāʼid wa Manbaʻ al-Fawāʼid. Beirut: Dār al-Kutub al-ʻIlmīyyah.
    30. Hidāyat, R. (1994 AD/1373 SH). Fihris al-Tawārīkh. (Nawaʼi, A; Muhadith, M.H. Trans). Tehran: Humanities and Cultural Studies Research Institute.
    31. Ibn Athīr, A. (1992 AD/1371 SH). The Great Complete History of Islam and Iran. (Khalīlī, A; Ḥālat, A. Trans). Tehran: Scientific Press Institute.
    32. ________ . (1985 AD/1364 SH). al-Nihāyah fī Gharīb al-Ḥadīth wa al-Athar. Qom: al-Ismāʻīlīān Foundation.
    33. Ibn Abī Ḥātam Rāzī, A.D. (n.d.). al-Jarḥ wa al-Taʻdīl. Beirut: Dār Iḥyāʼ al-Turāth al-ʻArabī.
    34. Ibn Abī al-Ḥadīd, A. (1959). Sharḥ Nahj al-Balāghah. Qom: Ismāʻīlīān Press Institute.
    35. Ibn Abī Yaʻlī, M. (n.d.). Ṭabaqāt al-Ḥanābalah. Beirut: Dār al-Maʻrafah.
    36. Ibn Jawzī, A. (1966). al-Mawḍūʻāt. Medina: al-Maktab al-Salafīyyah.
    37. Ibn Ḥabbān, M. (n.d.). al-Majrūḥīn min al-Muḥaddithīn wa al-Ḍuʻafāʼ wa al-Matrūkīn. Mecca: Dār al-Bāz.
    38. ________ . (2012 AD/1392 SH). al-Thiqāt. Haydarabad: al-Kutub al-Thaqāfīyyah Foundation.
    39. ________ . (1990 AD/1411 AH). Mashāhīr ʻUlamāʼ al-Amṣār. al-Mansurah: Dār al-Wafāʼ.
    40. Ibn Ḥajar al-ʻAsqalānī, A. (1983 AD/1404 AH). Tahdhīb al-Tahdhīb. Beirut: Dār al-Fikr.
    41. ________ . (1987 AD/1408 AH). Fatḥ al-Bārī Introduction. Beirut: Dār Iḥyāʼ al-Turāth al-ʻArabī.
    42. ________ . (n.d.). Fatḥ al-Bārī. Beirut: Dār al-Maʻrafah lil Ṭabāʻah wa al-Nashr.
    43. ________ . (1994 AD/1415 AH). al-Iṣābah fī Tamyīz al-Ṣaḥābah. Beirut: Dar al-Kitab al-Alamiya.
    44. Ibn Ḥajar Hītamī, A. (n.d.). Mukhtaṣar Taṭhīr al-Janān wa al-Lisān ʻan al-Khawḍ wa al-Tafwah Bithalb Muʻāwīyah b. Abī Sufyān. Summary by Sulaymān b. Ṣāliḥ al-Kharāshī. (n.p.): Dār ʻUlūm al-Sunnah.
    45. Ibn Ḥanbal, A. (n.d.). Musnad. Beirut: Dār al-Ṣādir.
    46. Ibn Saʻd, M. (n.d.). al-Ṭabaqāt al-Kubrā. Beirut: Dār al-Ṣādir.
    47. Ibn ʻAbdul Barr, Y. (1991 AD/1412 AH). al-Istīʻāb. Beirut: Dār al-Jabal.
    48. Ibn Qutaybah Dīniwarī, A. (2003 AD/1382 SH). Akhbār al-Ṭawāl. (Damghani, M. Trans). Tehran: Ney Publishing.
    49. Ibn Kathīr, A. (1988 AD/1408 AH). al-Badāyah wa al-Nahāyah: (Shiri, A. Ed). Beirut: Dār Iḥyaʼ al-Tūrāth al-ʻArabī.
    50. Ibn Miskawayh, A. (1997 AD/1376 SH). Tajārib al-Umam. (Imami, A; Munzawi, A.N. Trans). Tehran: Surūsh.
    51. Jurjānī, A. (1988 AD/1409 AH). al-Kāmil fī Ḍuʻafaʼ al-Rijāl. Beirut: Dār al-Fikr.
    52. Khānd Mīr, Gh. (n.d.). Tārīkh Ḥabīb al-Sīr. Tehran: Khayyam.
    53. Kanānī, A. (n.d.). Tanzīh al-Sharīʻah al-Marfūʻah ʻan al-Akhbār al-Shanīʻah al-Mawḍūʻah. Egypt: Cairo School.
    54. Muttaqī Hindī, A. (1989 AD/1409 AH). Kanz al-ʻUmāl fī sunan al-Aqwāl wa al-Afʻāl. (n.p.): al-Risalah Foundation.
    55. Majlisī, M. (1984 AD/1403 AH). Biḥār al-Anwār al-Jāmiʻah li Durar Akhbār al-Aʼimmah al-Aṭhār. Beirut: al-Wafāʼ Foundation.
    56. Mizzī, Y. (1987 AD/1406 AH). Tahdhīb al-Kamāl fī Asmāʼ al-Rijāl. Beirut: Risalah Foundation.
    57. Mustuwfī, H. (1983 AD/1362 SH). Selected Date. (Nawa’I, A. Ed). Tehran: Amir Kabir.
    58. Muslim, M. (n.d.). Ṣaḥīḥ Muslim. Beirut: Dār al-Fīkr.
    59. Malek Zadeh Bayani. M. (1969 AD/1348 SH). "History and Numismatics of Purandekht Kingdom." Journal of Historical Studies. Vol. 4, pp.19-34.
    60. Malkam, S. (2001 AD/1380 SH). Complete History of Iran. (Hirat, E. Trans). Tehran: Afsun.
    61. Manāwī, M. (1994 AD/1415 AH). Fayḍ al-Qadīr Sharḥ al-Jāmiʻ al-Ṣaghīr min Aḥādīth al-Bashīr wa al-Nadhīr. Beirut: Dār al-Kutub al-ʻIlmīyyah.
    62. Motzki, H. (2010 AD/1389 SH). Islamic Hadith, Origins and Development. (Kariminiya, M. Trans). Qom: Dār al-Hadīth.
    63. Mūsawī Ardabīlī, A. (2000 AD/1421 AH). Fiqh al-Qaḍāʼ .Qom: al-Nashar Foundation for al-Mufid University.
    64. Mīr khānd, M. (2001 AD/1380 SH). Tārīkh Rawḍah al-Ṣafā fī Sīrah al-Anbīyāʼ wa al-Mulūk wa al-Khulafāʼ. Tehran: Asāṭīr.
    65. Narāqī, A. (1998 AD/1419 AH). Mustanad al-Shīʻah. Qom: Āl al-Bayt Li Iḥyāʼ al-Turāth Foundation.
    66. Nisāʼī, A. (1990 AD/1411 AH). al-Sunan al-Kubrā. Beirut: Dār al-Kutub al-ʻIlmīyyah.
    67. Noldeke, T. (1999 AD/1378 SH). History of Iranians and Arabs during the Sassanid Period. (Zaryab Kho’i, A. Trans). Tehran: Research Institute of Humanities and Cultural Studies.
    68. Pirniya, H; Iqbal, A. (2001 AD/1380 SH). History of Iran from the Beginning to the Extinction of the Qajar Dynasty. Tehran: Khayyam.
    69. Pirniya, H. (1996 AD/1375 SH). History of Iran from the Beginning to the Extinction of the Qajar Dynasty. Tehran: World of Books.
    70. Qārī, M. (1986 AD/1406 SH). al-Asrār al-Marfūʻah fī al-Akhbār al-Marfūʻah (Al-Mawḍūʻāt al-Kubrā). Beirut: al-Maktab al-Islāmī.
    71. Qurṭubī, M. (1985 AD/1405 AH). al-Jāmiʻ li Aḥkām al-Qurān. Beirut: Dār Iḥyaʼ al-Turāth al-ʻArabī.
    72. Rāwandī, Q. (1988 AD/1409 AH). al-Kharāʼij wa al-Jarāʼih. Qom: al-Imām al-Mahdī Foundation.
    73. Rāwandī, M. (2003 AD/1382 SH). Social history of Iran. Tehran: Negah.
    74. Rayaan, M. (2015 AD/1395 SH). "Dating the Narratives Condemning the Social Presence of Women in Fariqayn Sources." Doctoral Dissertation. University of Qom.
    75. Samʻānī, A. (1987 AD/1408 AH). al-Ansāb. Beirut: Dār al-Janān.
    76. Sicily, d. (2005 AD/1384 SH). Iran and the Ancient East in the Historical Library of Iran during the Sassanid Period. (Bikas, H; Sangari, E. Trans). Tehran: Jami.
    77. Suyūtī, J. (n.d.). al-Durr al-Manthūr fī Tafsīr Bil Maʼthūr. Beirut: Dār al-Maʻrifah.
    78. Shabankarei, M. (2002 AD/1381 SH). Majmaʻ al-Ansāb. Tehran: Amir Kabir.
    79. Ṣāfī Gulpāyigānī, L. (1991 AD/1412 AH). al-Aḥkām al-Sharīʻah Thabitah lā Tataghayyar. Qom: Dār al-Qurān al-Karīm.
    80. Tirmidhī, M. (1983 AD/1403 AH). Sunan al- Tirmidhī. Beirut: Dār al-Fikr.
    81. Tustarī, M. (1998 AD/1419 AH). Qāmūs al-Rijāl. Qom: al-Nashr al-Islāmī Publishing House.
    82. Thaʻālabī, M. (2005 AD/1384 SH). Thaʻālabī’s Shahnamah. (Hidayat, M. Trans). Tehran: Asatir.
    83. Thaʻālabī, A. (1997 AD/1418 AH). al-Jawāhir al-Ḥisān fī Tafsīr al-Qurān. Beirut: Dār Iḥyaʼ al-Turāth.
    84. Ṭabarānī, S. (1994 AD/1415 AH). al-Muʻjam al-Awsaṭ. Research by Badār al-Ḥaramiyn. Dār al-Ḥaramayn publication.
    85. Ṭabarī, M. (1989 AD/1368 SH). Tārīkh al-Rusul wa al-Mulūk. (Payandeh, A. Trans). Tehran: Asatir.
    86. Tolu’i, M. (2007 AD/1387 SH). History Encyclopedia. Tehran: Science.
    87. Ṭayālasī, A. (n.d.). Musnad Abī Dāwūd al-Ṭayālasī. Beirut: Dār al-Maʻrifah.
    1. Zīlaʻī, J. (1994 AD/1415 AH). Naṣb al.Rāyah Takhrīj Aḥadīth al.Hidāyah. Cairo: Dār al.Hadīth.
  • تاریخ دریافت: 07 آذر 1402
  • تاریخ بازنگری: 13 آذر 1402
  • تاریخ پذیرش: 15 آذر 1402
  • تاریخ اولین انتشار: 01 دی 1402
  • تاریخ انتشار: 01 دی 1402