تحلیل انتقادی روایت «نهم ربیع»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه کوثر بجنورد، بجنورد، ایران.

چکیده

در تعدادی از مصادر حدیثی شیعه، روایتی موسوم به «نهم ربیع» حاکی از واقعه قتل خلیفه دوم در روز نهم ربیع‌الاول وجود دارد. شوربختانه این روایت که به«رفع قلم» نیز شهرت یافته، دستاویز برخی افراد کم‌مایه گشته تا به بهانه برائت از دشمنان اهل‌بیت(علیهم‌السلام) در این ایام جشن‌هایی با عنوان «عیدالزهراء» برگزار کنند و با اتکا بر متن روایت در طول سه روز، انجام برخی رفتارها و گفتارهای ناشایست و خلاف شرع را روا بشمارند. واقعاً این‌گونه روایات تا چه اندازه می‌تواند از حجیت و صحت برخوردار باشد؟ در پژوهش حاضر به منظور حل این مسأله، با اتخاذ روش تحلیل انتقادی، این روایت واکاوی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد روایت مزبور از جهات منبع‌شناختی، تاریخی، إسنادی و محتوایی، با ایرادات جدی روبروست؛ از جمله: 1) این روایت فاقد پیشینه معتبر در منابع متقدم شیعی است و قدمت آن‌ در نهایت به قرن پنجم و کتابی متعلق به فرقه نُصَیریّه به نام مجموع الأعیاد می‌رسد. این امر، احتمال وضع آن توسط غلات نُصَیری و انتقال آن به منابع شیعی در قرن ششم را قوت می‌بخشد. علاوه بر اینکه در منابع اولیه نام «ابو‌الخطاب» ذکر شده ولی این نام در منابع متأخر امامیه، به «ابن‌الخطاب» تغییر یافته است؛ 2)  ‌نظر قاطبه مورخان و اکثر علمای شیعه بر این است که زمان وقوع قتل خلیفه دوم، اواخر ذی‌الحجه سال23 هجری است، نه نهم ربیع‌الاول؛ 3) از نظر سندی، روایت مرسل و راویان اصلی آن همگی مجهول و محرَّف‌اند؛ 4) از نظر محتوایی، متن روایت مشتمل بر مباحثی اعم از تصریح بر تحریف قرآن، رفع تکلیف تا سه روز و مباح دانستن سبّ و دشنام است که همگی با نص قرآن، سنت پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) و سیره معصومان(علیهمالسلام) مغایرت داشته و بر اصل صیانت از وحدت مسلمانان خدشه وارد می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


 
Sources
Holy Quran. (1994 AD/1373 SH). (Fooladvand, M.M. Trans). Tehran: Dar al-Quran al-Karim.
Nahj al-Bālagha. (2000 AD/1379 SH). (Dashti, M. Trans). Qom: Mashhoor.
Amīn, M. (1996 AD/1406 AH). Aʻyān al-Shīʻa. Beirut: Dar al-Ta'aruf lil-Matbuat.
Anṣārī, M. (n.d.). Kitāb al-Makāsib. Qom: World Congress for the Commemoration of Shaykh Azam Ansari.
Bagheri, Y; Ghaffari, G.R. (2020 AD/1399 SH). "Critical Analysis: A Methodological Approach to Confront Power Relations." Journal of Humanities Methodology. Vol. 26, no. 105, pp. 69-81.
Barqī, A. (1963 AD/1383 AH). Rijāl al-Barqī. Tehran: University of Tehran.
Bastani Parizi, M. (1978 AD/1357 SH). Politics and Economy of the Safavid Era. Tehran: Safi Ali Shah.
Boroumand Alam, A. (2006 AD/1385 SH). "The Nusayri Sect from Its Origins to the Transfer of the Invitation to Sham." Historical Researchers. No. 5, pp. 37-56.
Falahi Qahroodi, A. et al. (1980 AD/1401 AH). "The Narration of the Day of the Murder of the Second Caliph in Shīʿah Sources: A Textual and Documentational Evaluation of the Ninth of Rabīʿ al-Awwal." History and Islamic Civilization. Vol. 18, no. 40, pp. 29-53.
Fayyūmī, A. (1993 AD/1414 AH). al-Miṣbāḥ al-Munīr. Qom: Dār al-Hijrah.
Fiqhizadeh, A. (2010 AD/1389 SH). Allamah Majlisi and Understanding Ḥadīth. Qom: Boostan Kitab.
Ḥarīrī, A. (1984). The Alawites-Nusairis (A Discussion in Belief and History). Beirut: n.n.
 Ḥurr ʻᾹmilī, M. (1965 AD/1385 AH). Amal al-Ᾱmil. Baghdad: Andalus Library.
Ḥurr ʻᾹmilī, M. (1988 AD/1409 AH). Tafṣīl Wasāʼil al-Shīʿah. Qom: Al al-Bayt Institute (AS).
Ibn Aʻtham, A. (1991 AD/1411 AH). Kitāb al-Futūḥ. (Shiri, A. Ed). Beirut: Dar al-Adhwa.
Ibn Athīr Jazarī, M. (1988 AD/1357 SH). al-Nihāya fī Gharīb al-Ḥadīth wa al-Athar. Qom: Ismailiyan.
Ibn Bābawayh, M. (1983 AD/1362 SH). al-Khiṣāl. Qom: Qom seminary teachers' community
Ibn Bābawayh, M. (1999 AD/1378 AH). ʻUyūn Akhbār al-Riḍā (AS). (Lajvardi, M. Ed). Tehran: Jahan.
Ibn Bābawayh, M. (2016 AD/1395 AH). Kamāl al-Dīn wa Tamām al-Niʻmah. (Ghaffari, A.A. Ed). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Ibn Bābawayh, M. (2026 AD/1406 AH). Thawāb al-Aʻmāl wa ʻIqāb al-Aʻmāl. Qom: Dar al-Sharif al-Razi.
Ibn Dāwūd Ḥillī, H. (2004 AD/1383 AH). Kitāb al-Rijāl. Tehran: University of Tehran.
Ibn Ghaḍāʼirī, A. (1944 AD/1364 AH). Rijāl Ibn al- Ghaḍāʼirī. Qom: Ismailiyan.
Ibn Idrīs, M. (n.d.). al-Sarāʼir. Qom: Qom seminary teachers' community.
Ibn Jarīr Ṭabarī, M. (2007 AD/1387 AH). Tārīkh al-Umam wa al-Mulūk. (Ibrahim, M. A. Ed). Beirut: Dar al-Turath.
Ibn Khayyāṭ, A. K. (1996 AD/1415 AH). Tārīkh Khalīfah. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Ibn Manẓūr, M. (1993 AD/1414 AH). Lisān al-ʻArab. Beirut: Dar Sader.
Ibn Nuʻmān, M. (1992 AD/1413 AH). Masār al-Shīʻa. Qom: World Congress of Shaykh Mufid.
Ibn Qutaybah, A. (1992). al-Maʻārif. (Okasha, Th. Ed). Cairo: Egyptian General Organization for Book.
Ibn Saʻd, M. (1990 AD/1410 AH). al-Ṭabaqāt al-Kubrā. (Ata, M. A. Ed). Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
Ibn Sulaymān Ḥillī, H. (1991 AD/1370 AH). al-Muḥtaḍar. (Ashraf, S. A. Ed). Najaf: al-Matba'ah al-Haydariyyah.
Ibn Ṭāwūs Ḥillī, A. (1988 AD/1367 SH). al-Iqbāl bil Aʻmāl al-Ḥasanah. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Ibn Yūsuf Ḥillī, A. (1998 AD/1408 AH). al-‘Adad al-Qawīyyah. Qom: Ayatollah Mar'ashi Library.
Ibn Yūsuf Ḥillī, H. (1992 AD/1411 AH). Khulāṣatul Aqwāl. Qom: Dar al-Zakha'ir.
Ibn Yūsuf Ḥillī, H. (1994 AD/1373 SH). Tadhkirah al-Fuqahā. Qom: Al al-Bayt Institute (AS).
Islamic Jurisprudence Encyclopedia Institute. (2008 AD/1387 SH). The Culture of Fiqh According to the Doctrine of Ahl al-Bayt (AS). (Supervised by: Mahmoud Hashemi Shahroudi). Qom: Islamic Jurisprudence Encyclopedia Institute of the Ahl al-Bayt (AS).
Jafariyan, R. (2000 AD/1379 SH). Safavid Era in the Realm of Religion, Culture, and Politics. Qom: Research Institute of Seminary and University.
Javadi Amoli, A. (2008 AD/ 1387 SH). "The Philosophy of Tawallā and Tabarrī from the Perspective of the Quran and Traditions." Pasdar Islam. Vol. 28, no. 329, pp. 6-10.
Jazāyirī, N. (1984 AD/1404 AH). al-Anwār al-Nuʻmānīyyah. Beirut: al-A’lami Publishing Foundation.
Kaf’amī, A. (2006 AD/1405 AH). Jannatul Amān al-Wāqīyah. Qom: Razi.
Kashshī, M. (2008 AD/1409 AH). Rijāl Kashshī. Mashhad: Ferdowsi University of Mashhad.
Khuʼī, A. (1989 AD/1410 AH). Muʻjam Rijāl al-Ḥadīth. Qom: Center for Publishing Shīʿah Works.
Kulaynī, M. (2006 AD/1407 AH). al-Kāfī. (Ghaffari, A. A;  Akhoundi, M. Eds). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Ma’arif, M. (2012). A General History of Hadith (with an Analytical Approach). Tehran: Kavir.
Majlisī, M. (2004 AD/1423 AH). Zād al-Maʻād. Beirut: al-Alami.
Majlisī, M. (2005 AD/1403 AH). Biḥār al-Anwār. Beirut: Dar Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.
Maʻrūf Ḥasanī, H. (1993 AD/1372 SH). Fabricated Narrations in the Texts and Reports. (Saberi, H. Trans). Mashhad: Astan Quds Razavi; Foundation for Islamic Research.
Masāʼilī, M. (2008 AD/1387 SH). The Ninth of Rabīʿ; Ignorances, Losses (Pathology of Islamic Cohesion). Qom: Vothuq.
Mashkur, M. (1993). The Culture of Islamic Sects. Mashhad: Astan Quds Razavi.
Masʻūdī, A. (2008 AD/1409 AH). Murūj al-Dhahab. (Dagher, A. Ed). Qom: Dar al-Hijrah.
Meshkani, A; Sadeqi, M. (2011 AD/1390 SH). "Revisiting the Story of Lifting the Pen." Ma'rifat. Vol. 20, no. 170, pp. 77-89.
Muhammadi Rayshahri, M. (10/10/2014). Advanced Jurisprudence Course by Professor Rayshahri (Book of Khums). Fiqh School: http://www.eshia.ir/feqh/archive/text/reyshahri/feqh/93/930819.
Musavinasab, J. (2004 AD/1383 SH). The Second Ghadir; A Study on the Ninth of Rabīʿ al-Awwal as the Celebration of Imamate and Guardianship of Imam al-Mahdi (may Allah hasten his appearance). Qom: Farhang Menhaj.
Najafi, H; Vakili, M. (1943 AD/1389 AH). "Historical Reflections on the Ninth of Rabīʿ." Islamic Studies: History and Culture. Vol. 42, no. 85, pp. 51-82.
Najafī, M. (1983 AD/1362 SH). Jawāhir al-Kalām fī Sharḥ Sharāyiʻ al-Islām. Beirut: Dar Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.
Najāshī, A. (2006 AD/1407 AH). Rijāl Najāshī. Qom: Society of Teachers of Qom Seminary.
Qazwīnī Rāzī, A. (1979 AD/1358 SH). Naqḍ Baʻḍu Mathālib al-Nawāṣib. (Muhaddith, M. J. Ed). Tehran: National Heritage Association.
Qummī, M. (2003 AD/1422 AH). al-ʻIqd al-Naḍī. (Nateqi, A. Ed). Qom: Dar al-Hadith.
Rāghib Iṣfahānī, H. (1991 AD/1412 AH). Mufradāt Alfāẓ al-Qur'an. Beirut-Damascus: Dar al-Qalam-Dar al-Shāmīyyah.
Sadeqi Kashani, M. (2012 AD/1391 SH). "The Ninth of Rabīʿ; the Day of Imamate and Mahdism." Mashriq Mau'ud. Vol. 6, no. 22, pp. 41-52.
Safari Forushani, N. (1999 AD/1378 SH). Ghāliyan (An Exploration of Movements and Outcomes until the End of the Third Century). Mashhad: Astan Quds Razavi; Foundation for Islamic Research.
 Safari Forushani, N. (2005 AD/1384 SH). "Ḥusayn ibn Ḥamdān Khaṣībī and the Book al-Hidāyah al-Kubrā." Quarterly Journal of Tulooʿ. Vol. 4, no. 16, pp. 15-46.
Ṭabarānī, M. (1946). Majmūʿ al-Aʻyād. (Strelman, R. Ed). Berlin: n.n.
Ṭabāṭabāʼī Burūjirdī, H.; Muʻizī Malāyirī, A. (1995 AD/1416 AH). Jāmi' Aḥādīth al-Shīʿah fī Aḥkām al-Sharīʻah. Qom: al-Ṣuḥuf.
Ṭabrisī, F. (1993 AD/1372 SH). Majmaʻ al-Bayān fī Tafsīr al-Qur'an. Tehran: Nasir Khosrow.
Tehrānī, A. (1970 AD/1408 AH.). al-Dharīʿa ilā Taṣānīf al-Shīʿah. Qom: Ismailiyan.
Ṭurayḥī, M. (1996 AD/1375 SH). Majmaʻ al-Baḥrayn. Tehran: Mortazavi.
Ṭūsī, M. (1961 AD/1381 AH). Rijāl al-Ṭūsī. Najaf: Haidariyyah.
Ṭūsī, M. (1986 AD/1407 AH). Tahdhīb al-Aḥkām. (al-Mūsawi Khurasani, H. Ed). Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Ṭūsī, M. (n.d.). al-Fihrist. Najaf: al-Maktabah al-Murtazaviyya.
Ya’qūbī, A. (n.d.). The History of Ya’qūbī. Beirut: Dar al-Sader.
دوره 1، شماره 3
شهریور 1403
صفحه 79-120
  • تاریخ دریافت: 25 اردیبهشت 1403
  • تاریخ بازنگری: 13 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش: 28 شهریور 1403
  • تاریخ اولین انتشار: 28 شهریور 1403
  • تاریخ انتشار: 01 شهریور 1403