بررسی فضائل‌نویسی حاکم نیشابوری درباره حضرت فاطمه(س)، بر اساس نظریه تحلیل گفتمان انتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

3 استاد علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

چکیده

کتاب «فضائل فاطمة الزهراء(س)» اثر حاکم نیشابوری در فضایی پرتنش و آکنده از نزاع‌های مذهبی و گفتمان‌های مخالف درباره جایگاه اهل‌بیت(ع) نوشته شده است. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی چگونگی بازنمایی جایگاه حضرت فاطمه (س) در برابر این جریان‌های مخالف و تحلیل ایدئولوژی‌های پنهان نهفته در گزینش‌های زبانی و روایات موجود در این اثر است. با استفاده از تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف، این پژوهش در سه سطح توصیف، تفسیر و تبیین به تحلیل متن پرداخته است. در سطح توصیف، شیوه‌های زبانی و گزینش واژگان حاکم نیشابوری برای برجسته‌سازی فضائل حضرت فاطمه (س) به دقت بررسی شده است. در سطح تفسیر، بافت اجتماعی و سیاسی دوران نویسنده و تأثیرات آن بر شکل‌گیری گفتمان اثر تحلیل می‌شود. در نهایت، در سطح تبیین، روابط قدرت و تلاش نویسنده برای تقویت جایگاه اهل‌بیت (ع) و مقابله با گفتمان‌های مخالف به‌طور جامع مورد بررسی قرار می‌گیرد. نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که گزینش و کاربرد واژگان در این کتاب به‌طور خاص در جهت برجسته‌سازی جایگاه والای حضرت فاطمه (س) شکل گرفته و بسترهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دوران سامانیان و آل‌بویه در نگارش این اثر تأثیر بسزایی داشته‌اند. این پژوهش به روشن شدن روابط پیچیده میان گفتمان‌های مذهبی و سیاسی در تاریخ اسلام و نقش مؤثر اهل‌بیت (ع) در این بستر کمک می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


  1. References

    1. Ibn Ḥanbal, A. (1990 AD/1411 AH). Uṣūl al-Sunnah. 1st Ed. Saudi Arabia: Dar al-Manar.
    2. Ibn Jawzī, A. (1982 AD/1403 AH). Talbīs Iblīs. Beirut: Dar al-Qalam.
    3. Ibn Jawzī, A, et al. (1991 AD/1412 AH). al-Muntaẓam fī Tārīkh al-Umam wa al-Mulūk. (Ata, M. A, et al. Ed). Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
    4. Ibn Khallikān, A. Sh. (1971 AD/1391 AH). Wafayāt al-Aʿyān wa Anbāʾ Abnāʾ al-Zamān. (Abbas, I. Ed). 1st Ed. Beirut: Dar Sadir.
    5. Ibn Asākir, A. (1983 AD/1404 AH). Tabyīn Kadhb al-Muftari fīmā Nasaba lil-Imām al-Ashʿarī. 3rd Ed. Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi.
    6. Ibn Kathīr, A. (1987 AD/1408 AH). al-Bidāyah wa al-Nihāyah. (Shiri, A. Ed.). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
    7. Abū Zahra, M. (2008 AD/1429 AH). al-Shāfiʿī: Ḥayātuhū wa Ārāʾuh. 2nd Ed. Cairo: Dār al-Fikr al-ʿArabī.
    8. Amīl Badīʿ, Y. (2009 AD/1430 AH). Dīwān al-Imām al-Shāfiʿī. Beirut: Dar al-Kitab al-Arabi.
    9. Amīn, A. (1998 AD/1419 AH). Dhuḥā al-Islām. Cairo: Maktabat al-Usrah.
    10. Bukhārī, M. B. A. (2001 AD/1422 AH). Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. (al-Nasir, M. Z. N. Ed). Beirut: Dar Tuq al-Najah.
    11. Brockelmann, C. (1959 AD/1378 AH). Tārīkh al-Adab al-‘Arabī. (al-Najjār, A. Trans). 2nd ed. Cairo: Jamāʿat al-Dār al-ʿArabiyyah.
    12. Pope, A. (1959 AD/1338 SH). Masterpieces of Iranian Art. (Nāṭil Khānlari, P. Trans). Tehran: Ṣafī-ʿAlī Shāh Foundation.
    13. Thaʿālibī, A. B. M. (1865 AD/1282 AH). Yatīmat al-Dahr. Damascus: Maṭbaʿah Ḥanafīyah.
    14. Jāfariān, R. (2009 AD/1388 SH). The History of Shīʿism in Iran from the Beginning to the Rise of the Safavid Era. 3rd ed. Tehran: Nashr Ilm.
    15. Ḥājī Khalīfah, M. B. A. (n.d.). Kashf al-Ẓunūn ʿan Asāmī al-Kutub wa al-Funūn. Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
    16. Ḥākim Nīshābūrī, A. A. (1996 AD/1375 SH). Nishābūr History. (Khalīfah Nishābūrī, M. B. Ḥ. Trans; Shafīʿī Kadkanī, M. R. Ed). 1st Ed. Tehran: Agah.
    17. Hākim al-Nīshābūrī, A. A. (2008 AD/1429 AH). Faḍāʼil Fāṭimah al-Zahrāʾ. (Ridhā ibn ʿAbdallāh, ʿA. Ed). 1st Ed. Cairo: Dār al-Furqān.
    18. Ḥākim Nīshābūrī, A. A. (2017 AD/1396 SH). Faḍāʼil Fāṭimah al-Zahrāʾ. (Nemati, M. Trans). Tehran: Sukhan.
    19. Ḥākim Nīshābūrī, A. A. (1991 AD/1411 AH). al-Mustadrak ʿalā al-Ṣaḥīḥayn. (Ata, M. A. Ed). Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
    20. Ḥākim Nīshābūrī, A. A. (1977 AD/1397 AH). Maʿrifat ‘Ulūm al-Ḥadīth. (Ḥusayn, S. M. Ed). 2nd Ed. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
    21. Ḥasanī, H. M. (1991 AD/1411 AH). Sīrat al-Aʾimmah al-Ithnā ʿAshar. Beirut: Dar al-Ta’aruf.
    22. Ḥadīthī, Q. A. (1990 AD/1410 AH). The Quadrants of Khurāsān. Basra: Ministry of Higher Education and Scientific Research, University of Basra.
    23. Khaṭīb al-Baghdādī, A. (1996 AD/1417 AH). The History of Baghdad. (Ata, M. A. Ed). 1st Ed. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.
    24. Dhahabī, M. (2003 AD/1424 AH). Tārīkh al-Islām wa Wafayāt al-Mashāhīr wa al-Aʿlām. (Maʿruf, B. A. Ed). 1st Ed. N.p.: Dar al-Gharb al-Islāmī.
    25. Dhahabī, M. (1985 AD/1405 AH). Siyar Aʿlām al-Nubalāʾ. (Arnawut, Sh. A. et al. Eds). 9th ed. Beirut: Maktabah al-Risalah.
    26. Zahraab (Fāżilī), A. (2012 AD/1391 SH). The Virtues of Ahl al-Bayt in the Ṣiḥāḥ al-Sittah. 1st Ed. Qom: International Center of Shiʿa Study.
    27. Subkī, T. (1993 AD/1413 AH). Tabaqāt al-Shāfiʿīyah al-Kubrā. (al-Tanahi, M. M. et al. Eds). 2nd Ed. Cairo: Hijr li-Ṭabʿah wa Nashr wa Tawziʿ.
    28. Sezgin, F. (1991 AD/1412 AH). Tārīkh al-Turāth al-ʿArabī. (Hijazi, M. F. Trans). N.p.: N.n.
    29. Samʿānī, A. (1962 AD/1381 AH). al-Anṣāb. (al-Muʿallimi, A. Y. Ed). 1st Ed. Hyderabad: Majma al-Dā’irah al-Maʿarif al-Uthmaniyyah.
    30. Suyūṭī, J. (2006 AD/1427 AH). Tadrīb al-Rāwī fī Sharḥ Taqrīb al-Nawawī. 1st Ed. Riyadh: Dar Ṭayyibah.
    31. Shaykh Ṣadūq, M. (1996 AD/1417 AH). The Dictations. (Islamiyyah, Q. D. A. Ed). 1st Ed. Qom: Mu’assasah al-Bathah.
    32. Ṭabarī, M. (1984 AD/1403 AH). The History of Nations, Prophets, and Kings. (A collective of prominent scholars, Ed). 1st Ed. Beirut: The al-Alami Foundation for Publications.
    33. ʿAsqalānī, A. (1960 AD/1379 AH). Fatḥ al-Bārī Sharḥ Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. Beirut: Dar al-Maʿrifah.
    34. Fārsī, A. G. (1984 AD/1403 AH). Tārīkh Nishāpūr al-Muntakhab min al-Sīyāq. (Mahmudi, M. K. Ed). Qom: Nasher.
    35. Fairclough, N. (2000 AD/1379 SH). Critical Discourse Analysis. (Fāṭimah, Sh, et al, Trans). Tehran: Center for Media Studies and Research.
    36. Furoozani, A. (2006 AD/1385 SH). "The Status of the Razavi Shrine from the Martyrdom of Imam Reza (AS) to the Beginning of the Seljuk Dynasty." Journal of Historical Studies: Supplement to the Journal of the Faculty of Literature and Humanities. Numbers 11-12, pp. 101-120.
    37. Gardīzī, A. (1984 AD/1363 SH). Zayn al-Akhbār. (Abd al-Hayy, H. Ed). Tehran: Dunyayi Kitab.
    38. Mujāhid, M. B. (1933 AD/1312 SH). The Poetry of Imam Shāfiʿī. (Itminani, A. Trans). Sanandaj: University of Sanandaj Press.
    39. Miskawayh, A. (1997 AD/1376 SH). Tajārib al-Umam. (Monzavi, A. Trans). Tehran: Toos.
    40. Muslim, M. (1955 AD/1374 AH). Ṣaḥīḥ Muslim. (Abd al-Bāqī, M. Ed). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
    41. Nājī, M. (2007 AD/1386 SH). Islamic Culture and Civilization in the Samānid Domain. Tehran: Amir Kabir Publishing.
    42. Yarmuhammadi, L. (2014 AD/1393 SH). Introduction to Discourse Analysis. 2nd Ed. Tehran: Hermes.
  • تاریخ دریافت: 29 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری: 02 دی 1403
  • تاریخ پذیرش: 11 دی 1403
  • تاریخ اولین انتشار: 01 اسفند 1403
  • تاریخ انتشار: 01 اسفند 1403