همگرایی احادیث سلسلة الذهبی امام رضا (ع) و کراماتش در نیشابور با تکیه بر آثار ابن شاذان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه مطالعات تاریخ تشیع، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران.

چکیده

فضل بن شاذان نیشابوری (م260 ق)، که ساکن نیشابور و جزو صحابیان امام رضا (ع) بود، در ردّیه های خود، ثنویت، تثلیث، مرجئه، خوارج، اهل الحدیث، معتزله، زیدیه، واقفه و اسماعیلیه را دستخوش خرده‌گیری شدید قرار داد. ردّیه های وی دربرگیرنده کُنشگر بودن آن گروه‌های کلامی در نیشابور است. ازاین‌روی، معارضان و مخاطبان امام رضا (ع) در هنگام گام نهادن به نیشابور، چهار گروه بودند: زنادقه و ثنویان؛ تثلیث گرایان؛ گروه‌های مکتب خلافت و فِرَق منشعب از تشیع. امام رضا (ع) با گزارش سه حدیث سلسلة الذهبی «شفقت»، «ایمان» و «حصن» در جمع هزاران نفری نیشابوریان، همه آن باورها و مذهب‌ها را کج‌راهه و نااستوار شناساند و در صدد برجسته‌سازی گفتمان اندیشه شیعی برآمد. بی‌تردید گزینش آن احادیث در آن برهه تاریخی، برخاسته از مقتضیات زمانی و زیستگاهی بود. امام رضا (ع) افزون بر کارکردهای نظری- شناختی، برای تثبیت حقانیت خویش و مکتب تشیع دست‌کم، چهار معجزه و کرامت ارائه داد: کاشت درخت بادام شفادهنده ؛ تعیین قبله نیشابور ؛ روان ساختن چشمه و درمان شخص آسیب‌دیده. نویسنده این سطور با گردآوری کتابخانه‌ای داده‌های یادشده و ارائه آن به شیوه تحلیلی- توصیفی، کوشش کرده تا مقاله‌ای مستند و راه گشا ارائه دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


Al-Quran Al-Karim.

Aqa Buzurg Tehrani, M. (1408 AH/1987 AD). al-Dharīʻah. Tehran: Islamiyyah Library.

Ᾱmidī, A. (1366 SH/1987 AD). Ghurar al-Ḥikam wa Durar al-Kalim. Qom: Maktab al-I`lam al-Islami.

Ibn al-Jawzī, Y. (1376 AH/1956 AD). Tadhkirat al-Khawāṣ. Qom: Al-Sharif al-Razi.

Ibn Ḥibbān, M. (1414 AH/1993 AD). Ṣaḥīḥ Ibn Ḥibbān bi Tartīb Ibn Balbān. Beirut: Mu'assasat al-Risalah.

Ibn Shahr Ᾱshūb, M. (1380 AH/1960 AD). Maʻāim al-ʻUlamāʼ. Najaf: Al-Matbaah al-Haydariyyah.

Ibn Shahr Ᾱshūb, M. (1376 AH/1956 AD). Manāqib Ᾱl Abī Ṭālib. Najaf al-Ashraf: Matba`at al-Haydariyyah.

Ibn Lūṭ ibn Yaḥyā Khuzāʼī. (n.d.). Baḥr al-Ansāb. Library of the Islamic Consultative Assembly. Manuscript. (Naskh script). Registration No. 90728. Shelf No. 15204.

Ibn Nadīm Baghdādī, M. (1381 SH/2002 AD). al-Fihrist. (Tajaddud, R. Ed). Tehran: Asatir.

Ahmadi Mianaji, A. (1422 AH/2001 AD). al-Tabarruk. Tehran: Mash'ar.

Al-Irbilī, A. (1405 AH/1984 AD). Kashf al-Ghummah. Beirut: Dar al-Adwa'.

Ashʻarī, A. (1397 AH/1977 AD). al-Ibānah ʻan Uṣūl al-Dīyānah. Cairo: Dar al-Ansar.

Ashʻarī, A. (1400 AH/1980 AD). Maqālāt al-Islāmīyyīn. Germany: Franz Steiner.

Baḥrānī, H. (1415 AH/1994 AD). al-Burhān fī Tafsīr al-Quran. Qom: Mu'assasat al-Biʻthah.

Baḥrānī, H. (1413 AH/1992 AD). Madīnat al-Maʻājiz. Qom: Mu'assasat al-Maarif al-Islamiyyah.

Bukhārī, M. (1422 AH/2001 AD). al-Jāmiʻ al-Musnad al-Ṣaḥīḥ. Beirut: Dar Tawq al-Najah.

Bahrami, M; Ḥākimi, L. (1394 SH/2015 AD). "A Study of the Chain of Narration of Hadith Silsilat al-Dhahab." Research Paper of Comparative Hadith Sciences. Vol. 2, no. 2, pp. 125-146.

Bayat Mokhtari, M. (1391 SH/2012 AD). Faḍl ibn Shādhān's Meeting with Imam Riḍā (AS) "Criticism on the Knowledge of Hadith." Mashhad: Astan Quds Razavi Research Foundation.

Tarkhan, G. (1390 SH/2011 AD). "The Relationship between Monotheism and Wilayah." Qabasat. Vol. 16, no. 62, pp. 120-140.

Tanūkhī, M. (1364 SH/1985 AD). al-Faraj baʻd al-Shiddah. Qom: Manshurat al-Sharif al-Razi.

Touran, A. (1398 SH/2019 AD). The Creation of Light of the Prophet (PBUH) and the Ahl al-Bayt (AS) in Early Imamiyya Thought. Qom: Dar al-Hadith.

Tawfiqi, H. (1381 SH/2002 AD). Introduction to Major Religions. Tehran: Samt.

Ja`farian, R. (1379 SH/2000 AD). History of Islamic Iran. Tehran: Mu'assaseh Farhangi Danesh va Andisheh Mo'aser.

Al-Ḥāʼirī, M. (1385 AH/1965 AD). Shajarat Ṭūbā. Najaf: Manshurat al-Maktabat al-Haydariyyah.

Ḥāfiẓ Iṣfahānī, A. (1934 AD). Dhikr Akhāar Iṣbahān. Leiden Protected Press: Brill.

Ḥurr ʻᾹmilī, M. (1384 AH/1964 AD). al-Jawāhir al-Sanīyyah. Baghdad: Al-Maktabat al-`Ilmiyyah.

Ḥurr ʻᾹmilī, M. (1376 SH/1997 AD). al-Fuṣūl al-Muhimmah. Qom: Mu'assasat Ma`arif Islami Imam Riḍā (AS).

Ḥillī, H. (1405 AH/1984 AD). al-Alfīn. Kuwait: Maktabat al-Alfin.

Ḥillī, H. (1417 AH/1996 AD). Kashf al-Murād. Qom: Mu'assasat al-Nashr al-Islami.

Ḥuwayzī, A. (1370 SH/1991 AD). Tafsir Nūr al-Thaqalayn. Qom: Mu'assasat Isma`iliyan.

Haydari, K. (1429 AH/2008 AD). ʻIlm al-Imam: Taqrīr al-Shaykh Ali Ḥammūd al-ʻIbādī. Qom: Dar Faraqid.

Haydari Nasab, A; Bayat Mokhtari, M. (1399 SH/2020 AD). "A Textual-Documentary Study of the Narration of Al-Īmānu Maʻrifatu bil Qalb... and the Instability of Ibn Ḥibbān's Approach." Farhang Razavi. Vol. 8, no. 30, pp. 9-23.

Rāwandī, Q. (1409 AH/1988 AD). al-Kharāʼij wa al-Jarāʼiḥ. Qom: Mu'assasat al-Imam al-Mahdi (AS).

Zamakhsharī, J. (1412 AH/1991 AD). Rabīʻ al-Abrār. Beirut: Mu'assasat al-Alami.

Subhani, J. (1395 SH/2016 AD). Muḥāḍirāt fī al-Ilāhīyyāt. (Rabbani Gulpaygani, A. Sum). Qom: Al-Imam al-Ṣādiq (AS).

Subhani, J. (1423 AH/2002 AD). al-Madhāhib al-Islāmīyyah. Qom: Mu'assasat al-Imam al-Ṣādiq (AS).

Saʻīdīzadeh, R. (1386 SH/2007 AD). "Chronology of the Migration of His Holiness Thamin al-Hujaj." Collection of Papers of the Second and Third Scientific Conference on Road Development in Velayat. Mashhad: Khorasan Razavi Cultural Heritage Organization.

Sultani, M. (1390 SH/2011 AD). Zaydi History and Beliefs. Qom: Entesharat Adiyan.

Shoushtari, M. (1417 AH/1996 AD). Qāmūs al-Rijāl. Qom: Mu'assasat al-Nashr al-Islami.

Shahrestani, M. (1404 AH/1984 AD). al-Milal wa al-Niḥal. (Sayyid Kaylani, M. Ed). Beirut: Dar al-Ma`rifah.

Saberi, H. (1395 SH/2016 AD). History of Islamic Sect. Tehran: Samt.

Subhi, A. (1985 AD). Dirāsah Falsafīyyah li Ᾱrāʼ al-Firaq al-Islāmīyyah fī Uṣūl al-Dīn. Beirut: Dar al-Nahdah al-Arabiyyah.

Salihi al-Shami, M. (1414 AH/1993 AD). Subul al-Hudā wa al-Rashād. Beirut: Dar al-Kutub al-`Ilmiyyah.

Ṣadūq, M. (1398 AH/1978 AD). al-Tawḥīd. Qom: Mu'assasat al-Nashr al-Islami.

Ṣadūq, M. (1362 SH/1983 AD). al-Khiṣāl. Qom: Mu'assasat al-Nashr al-Islami.

Ṣadūq, M. (1385 AH/1965 AD). ʻIlal al-Sharāyiʻ. Najaf al-Ashraf: Manshurat al-Matbaah al-Haydariyyah.

Ṣadūq, M. (1404 AH/1983 AD). ʻUyūn Akhbār al-Riḍā (AS). Beirut: Mu'assasat al-Alami lil-Matbu`at.

Ṣadūq, M. (1313 AH/1895 AD). Man Lā Yaḥḍuruhū al-Faqīh. Qom: Mu'assasat al-Nashr al-Islami.

Ṣaffār, M. (1362 SH/1983 AD). Baṣāʼir al-Darajāt. Tehran: Manshurat al-Alami.

Ṭabāṭabāʼī, M. (1362 SH/1983 AD). Nihāyat al-Ḥikmah. Qom: Mu'assasat al-Nashr al-Islami.

Ṭabrisī, F. (1417 AH/1996 AD). Iʻlām al-Warā bi Aʻlām al-Hudā. Qom: Mu'assasat Al al-Bayt (AS) li Ihya' al-Turath.

Ṭabarānī, S. (1415 AH/1994 AD). al-Muʻjam al-Awsaṭ. Cairo: Dar al-Haramayn lil-Tibaah wa al-Nashr.

Ṭūsī, M. (1417 AH/1996 AD). Fihrist Kutub al-Shīʻah wa Uṣūlihim. Qom: Mu'assasat Nashr al-Faqahah.

Irfanmanesh, J. (1376 SH/1997 AD). Historical Geography of Imam Riḍā's (AS) Migration from Medina to Marw. Mashhad al-Muqaddasah: Bonyad Pazhouheshhaye Islami.

ʻAṭārudī, A. (1397 AH/1977 AD). News and works of Imam Riḍā (AS). Tehran: Library of Sadr.

ʻAṭārudī, A. (1406 AH/1985 AD). Musnad al-Imam al-Riḍā (AS). Mashhad: Al-Mu'tamar al-`Alami al-Imam al-Riḍā (AS).

Fattal Nīshābūrī, M. (1375 SH/1996 AD). Rawḍat al-Wāʻiẓīn. Qom: Entesharat Razi.

Al-Fayḍ al-Kāshānī, M. (1378 SH/1999 AD). al-Tafsir al-Aṣfā. Qom: Markaz al-Nashr al-Tabili Maktab al-Ilam al-Islami.

Al-Fayḍ al-Kāshānī, M. (1374 SH/1995 AD). al-Tafsir al-Ṣāfī. Qom: Mu'assasat al-Hadi.

Al-Fayḍ al-Kāshānī, M. (1416 AH/1995 AD). al-Wāfī. Isfahan: Maktabat al-Imam Amir al-Mu'minin Ali (AS).

Fīrūzābādī, M. (1415 AH/1994 AD). al-Qāmūs al-Muḥīṭ. Beirut: Dar al-Kutub al-`Ilmiyyah.

Qummī, M. (1381 SH/2002 AD). al-ʻIqd al-Naḍīd wa al-Durr al-Farīd. Qom: Dar al-Hadith.

Qundūzī , S. (1416 AH/1995 AD). Yanābīʻ al-Mawaddah. Tehran: Dar al-Uswah.

Kashshī, M. (1404 AH/1983 AD). Ikhtīyār Maʻrifat al-Rijāl al-Maʻrūf bi Rijāl al-Kashshī. Qom: Mu'assasat Al al-Bayt.

Kulaynī, M. (1363 SH/1984 AD). al-Kāfī. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.

Al-Muttaqī al-Hindī, A. (1409 AH/1988 AD). Kanz al-ʻUmmāl. Beirut: Mu'assasat al-Risalah.

Majlisī, M. (1403 AH/1983 AD). Biḥār al-Anwār. Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-Arabi.

Mortazavi, M. (1375 SH/1996 AD). Theological Movement in the Era of Imam Riḍā (AS). Mashhad: Astan Quds Razavi.

Mashkur, M. (1384 SH/2005 AD). Islamic Sect Culture. Mashhad: Islamic Research Foundation.

 Motahhari, M. (1350 SH/1971 AD). Mutual services between Islam and Iran. Tehran: Publishing Joint Stock Company.

Maʻrūf al-Ḥasanī, H. (1421 AH/2000 AD). al-Shīʻah bayna al-Ashāʻirah wa al-Muʻtazilah. Beirut: Dar al-Malak.

Mufīd, M. (1414 AH/1993 AD). al-Irshād. Beirut: Dar al-Mufīd.

Mufīd, M. (1413 AH/1992 AD). Awāʼil al-Maqālāt. Qom: Publications of Sheikh Mufid World Congress.

Mousavi Bojnourdi, M. (1386 SH/2007 AD). The Great Islamic Encyclopedia. (Vol. 14). Tehran: The Center of the Great Islamic Encyclopedia.

Mawlawi, A. (1382 SH/2003 AD). Ancient Monuments of Khorasan. Tehran: Cultural Heritage and Honors Association.

Al-Mīlānī, M. (1426 AH/2005 AD). Qādatunā Kayfa Naʻrifuhum? Mashhad: Nur al-Kitab.

Najāshī, A. (1427 AH/2006 AD). Rijāl al-Najāshī. Qom: Mu'assasat al-Nashr al-Islami.

Nawʻi, Gh. (1386 SH/2007 AD). "A Study of the Situation of Neishabur during the Presence of Imam Riḍā (AS)." Collection of Papers of the Second and Third Scientific Conference on Velayat Road. Mashhad: Khorasan Razavi Cultural Heritage Organization.

Valavi, A; Bakhtiyari, Z. (1398 SH/2019 AD). "An Analysis of the Reasons for Ali ibn Musa al-Riḍā's (AS) Reliance on the Hadith Silsilat al-Dhahab." Farhang Razavi. Vol. 7, no. 27, pp. 201-230.

Hashemi Khu'i, H. (1360 SH/1981 AD). Minhaj al-Barāʻah. Tehran: Culture Foundation of Imam Mahdi (AJ).

دوره 3، شماره 2 - شماره پیاپی 10
اردیبهشت 1405
صفحه 201-239
  • تاریخ دریافت: 26 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری: 08 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 10 خرداد 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 01 اردیبهشت 1405
  • تاریخ انتشار: 01 اردیبهشت 1405