نحوه تعامل شیخ طوسی با روایات تفسیری صحابه در تفسیر تبیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه قرآن، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران.

2 دکتری مدرسی معارف، گرایش قرآن و متون اسلامی، دانشگاه قرآن و حدیث، تهران، ایران.

3 استادیار دانشکده علوم و معارف قرآن، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.

چکیده

این پژوهش به بررسی جایگاه صحابه و روایات تفسیری آنان در تفسیر تبیان اثر شیخ طوسی (ره) می‌پردازد. تبیان، به‌عنوان نخستین تفسیر جامع شیعه، در تعامل با روایات تفسیری صحابه، رویکردی انتقادی و گزینشی اتّخاذ کرده است. شیخ طوسی با پایبندی به اصول اجتهادی و عقل‌محوری، این روایات را با آیات قرآن و احادیث اهل‌ بیت (علیهم السلام) مقایسه کرده و در موارد تعارض، روایات صحابه را نقد و گاه رد کرده است. وی در پذیرش این روایات جانب احتیاط را رعایت کرده و آن‌ها را تنها در صورتی پذیرفته است که با مبانی تفسیری شیعه و اصول عقلانی سازگار باشند. یکی از دلایل بهره‌گیری او از این روایات، پاسخ‌گویی به شبهات اهل سنّت و تقویت بنیان‌های اعتقادی شیعه بوده است. همچنین، شیخ طوسی در بررسی این روایات، از روش‌های رجالی و تحلیلی بهره گرفته و تنها اقوالی را نقل کرده که از لحاظ سند و محتوا قابل اعتماد بوده‌اند. یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهد که رویکرد وی در مواجهه با روایات تفسیری صحابه، نه تنها متأثّر از ملاحظات علمی و عقلی، بلکه مبتنی بر اصول کلامی شیعه بوده و به گونه‌ای روشمند از آن‌ها در چارچوبی خاص بهره برده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


Sources
The Holy Qur'an
Amiri, A. (2013 AD/1392 SH). "The Role and Status of the Narrations of the Companions and the Followers in Shaykh Tusi’s Tafsir al-Tibyan." Master’s Thesis. Faculty of Theology. University of Qom.
Asghari, Z. (1982 A/1403 SH). "A Critical Analysis of the Status of the Companions and Their Interpretative Narrations in Shaykh Tusi’s Tafsir al-Tibyan." PhD Dissertation. University of Qur'an and Hadith.
Baqir, M. (2020 AD/1442 AH). "Māthūrāt al-Ṣaḥābah fī Tafsīr al-Ṭūsī: Dirāsah Taḥlīliyyah." Al-Jami‘ah al-‘Iraqiyyah Journal. Vol. 48, no. 1, pp. 51–66.
Farhan al-Qasim, A. (2012 AD/1433 AH). The Development of the Ijtihad Movement among the Shi‘a Imamiyyah. 3rd Ed. Beirut: Dar al-Salam.
Hudā Jāsim, M. (1994 AD/1372 AH). al-Manhaj al-Atharī fi Tafsir al-Qur’an al-Karim. 1st Ed. Qom: Maktab al-I‘lam al-Islami.
Ibn ‘Abd al-Barr, Y. (1992 AD/1412 AH). al-Istī‘ab fi Ma‘rifat al-Asḥāb. (al-Bijawi, A. Ed). Beirut: Dar al-Jil.
Ibn ‘Arafah, M. (2008 AD/1429 AH). Tafsir Ibn ‘Arafah. Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah, Publications of Muhammad ‘Ali Baydoun.
Ibn al-Ghaḍā’irī, A. (2001 AD/1422 AH). al-Rijāl. (Husaini Jalali, M. Ed). Qom: Al-Mu’assasah al-‘Ilmiyyah al-Thaqafiyyah Dar al-Hadith, Printing and Publishing Organization.
Ibn Ḥajar al-‘Asqalānī, A. (1994 AD/1415 AH). al-Iṣābah fī Tamyīz al-Ṣaḥābah.
 (‘Abd al-Mawjud, ‘A. A; Mu‘awwadh, ‘A. M. Eds). Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
Ibn Taymīyyah. (1972 AD/1392 AH). Muqaddimah fī Uṣūl al-Tafsir. 2nd Ed.
(Zarzur, A. Ed). N.p.: Dar al-Qur'an al-Karim.
Ja‘far, K. (1999 AD/1378 SH). Shaykh Ṭūsī as an Exegete. Qom: N.n.
Kampani Zare, M. (2013 AD/1392 SH). Ṭūsī Studies: A Collection of Articles on the Views, Life, and Works of Tusi. Tehran: The Institute for the House of Books and Iranian Literature.
Khatib al-Baghdādī. (1996 AD/1417 AH). Baghdad History. 1st Ed. (‘Ata, M. Ed). Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyyah.
Najāshī, A. (n.d.). Rijal al-Najashi. (Shubairi Zanjani, M. S. Ed). Qom: Mu’assasat al-Nashr al-Islami.
Qurṭubī, A. (1985 AD/1364 SH). al-Jāmi‘ li Aḥkām al-Qur’an. (Tafsir al- Qurṭubī). Tehran: Nasir Khosrow.
Sam‘ānī, A. (1997 AD/1418 AH). Tafsir al-Qur'an. (Ibrahim, Y; Ghunaym, G. A. Eds). Riyadh: Dar al-Watan.
San‘ānī, A. (1990 AD/1411 AH). Tafsir al-Qur'an al-‘Azīz (also known as Tafsir ‘Abd al-Razzāq). Beirut: Dar al-Ma‘rifah.
Suyūṭī, A. (1984 AD/1404 AH). al-Durr al-Manthūr fī al-Tafsir bi’l-Ma’thūr. Qom: Ayatollah al-Uzma Mar‘ashi Najafi Public Library.
Tabari, M. (1967 AD/1387 AH). Tarīkh al-Umam wa al-Mulūk (Tarikh al-Ṭabarī).(Ibrahim, M. A. Ed). Beirut: Dar al-Turath.
Ṭabarī, M. (1991 AD/1412 AH). Jāmi‘ al-Bayān fī Tafsir al-Qur’an (Tafsir al- Ṭabarī). Beirut: Dar al-Ma‘rifah.
Ṭūsī, M. (1937 AD/1356 AH). al-Fihrist. Iraq – Najaf: Maktabat al-Murtadawiyyah, Najaf al-Ashraf.
Ṭūsī, M. (1996 AD/1417 AH). al-‘Udda fī Uṣūl al-Fiqh (‘Iddat al-Uṣūl). (al-Ansari al-Qummi, M. R. Ed). Qom: Sitara.
Ṭūsī, M. (1999 AD/1420 AH). Fihrist Kutub al-Shi‘a wa Uṣūlihim wa Asmā’ al-Muṣannifīn wa Aṣḥāb al-Uṣūl. (Tabataba’i, A. Ed). Qom: Maktabat al-Muhaqqiq al-Tabataba’i.
Ṭūsī, M. (1990 AD/1411 AH). al-Ghaybah. (Nasih, A; Tahrani, A. Eds). Qom: Mu’assasat al-Ma‘arif al-Islamiyyah.
Ṭūsī, M. (n.d.). al-Tibyān fī Tafsir al-Qur’an. (‘Amili, A. H. Ed). Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-‘Arabi.
ʿUkbarī, A. (1998 AD/1419 AH). al-Tibyān fi I‘rab al-Qur’an. Riyadh: Bayt al-Afkar al-Duwaliyyah.
Zamakhsharī, A. (1987 AD/1407 AH). al-Kashshāf ‘an Ḥaqā’iq Ghawāmiḍ al-Tanzīl. 3rd Ed. Beirut: Dar al-Kitab al-‘Arabi.
Zaydi, K. (2004 AD/1425 AH). The Methodology of Shaykh Abu Ja‘far al-Tusi in the Interpretation of the Holy Qur’an. Baghdad: Bayt al-Hikma.
دوره 2، شماره 3
شهریور 1404
صفحه 179-218
  • تاریخ دریافت: 22 اسفند 1403
  • تاریخ بازنگری: 12 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 12 خرداد 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 01 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار: 01 شهریور 1404