تحلیل گفتمان انتقادی نقش و جایگاه زنان از منظر حضرت علی (ع) در نهج البلاغه بر پایه نظریه نورمن فرکلاف

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه کلام اسلامی، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.

2 دانشجوی دکتری علوم و معارف نهج البلاغه، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.

3 استادیار گروه زبان‌های خارجی، دانشگاه امام صادق(ع)، تهران، ایران.

چکیده

نهج‌البلاغه، گزیده‌ای از رهنمودهای خلیفه و وصی بلافصل رسول مکرم اسلام، امام علی (ع)، منبعی کلیدی برای فهم گفتمان‌ اصیل اسلامی است. این پژوهش، گفتمان زنان در خطبه‌های 27 (جهادی) و 80 (سیاسی) و نامه‌های 14 (نظامی) و 31 (تربیتی) را با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی نورمن فرکلاف و در سه سطح توصیف (ویژگی‌های زبانی)، تفسیر (تولید و دریافت)، و تبیین (ساختارهای اجتماعی)، بررسی کرده است. یافته‌ها نشان داد که با نفی ایدئولوژی خشونت‌گرایانه و استثمارگرایانه عرفی و اموی علیه زنان، گفتمان علوی، بانوان را به‌عنوان سوژه‌های والا، مکمل، محترم، و لطیف بازنمایی کرده و با عطف‌نظر به آسیب‌پذیری عاطفی و اجتماعی بانوان، بر حفظ کرامت انسانی و حمایت از حقوق آنان و نیز پرهیز از ظلم و خشونت علیه زنان تاکید کرده و با به رسمیت‌شناختن گروه‌بودگی همه زنان حتی غیرمسلمان در جامعه دینی، هویت یک‌پارچه جامعه، انسجام اجتماعی و حقوق انسانی مشترک را آشکار می‌سازد. گفتمان علوی با تکیه بر مشروعیت دینی، به اصلاح پیش‌فرض‌های فرهنگی شناختی ناصواب درباره زنان می‌پردازد و اقتدار گفتمانی خود را با تکیه بر بینامتنیت قرآن و سنت نبوی و استفاده از عناصر هویت اجتماعی مانند غیرت و حمیت، تقویت می‌کند. پژوهش، شکاف نبود تحلیل گفتمانی جامع در متون اسلامی درباره زنان را پر می‌کند و با تکیه بر تفاسیر اسلامی بازتفسیری مدرن برای گفت‌وگوهای حقوق زنان ارائه می‌دهد. این تحلیل که در بافت تاریخی صدر اسلام صورت گرفت به درک عمیق‌تر جایگاه زنان در متون دینی کمک می‌کند و در سیاست‌گذاری حقوق زنان کاربرد دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


References
Agagolzadeh, F. (2007 AD/1385 SH). Critical Discourse Analysis. Tehran: Scientific and Cultural.
Al-Asadī al-Tamīmī, S. (1993 AD/1413 AH). al-Fitnah wa Waqʻat al-Jamal. (Armoush, A. Ed.). N.p.: Dar al-Nafais.
Al-Hassan Golley, N. (2017). Arab Women’s Lives Retold: Exploring Identity Through Writing. Syracuse, NY: Syracuse University Press.
Al-Khabbāz, S. M. (2025). al-Marʼah wa al-Dunyā fī Nahj al-Balāghah (Dirāsah Adabīyyah). Tehran: Dar al-Irfan.
ʻAṭwī, F. M. (1992). Maʻa al-Marʼah fī Nahj al-Balāghah. Beirut: Al-Dar al-Islamiyyah.
Barlas, A. (2002). "Believing Women" in Islam: Unreading patriarchal interpretations of the Qur'an. University of Texas Press.
Darzi, Q; Besharati, Z. (2021 AD/1400 SH). "The Discursive Relationship of the Qur'an and Nahj al-Balāghah Concerning Gender." Journal of Quranic Studies and Islamic Culture. Vol. 5, no.1, pp. 25-54.
Fairclough, N. (2000 AD/1379 SH). Critical Discourse Analysis. (Group. Trans). Tehran: Media Research Center.
Fairclough, N. (2010). Critical Discourse Analysis: The Critical Study of Language. 2nd Ed. UK: Longman.
Fazayeli, N. (2022 AD/1401 SH). Ambiguities about Women in Nahj al-Balāghah. 1st Ed. Tehran: International Publishing Company.
Holy Qur'an.
Ḥusaynī, A. (1988 AD/1367 SH). Maṣādir Nahj al-Balāghah wa Asānīduh. Beirut: Dar al-Zahra.
Ibn Abi al-Ḥadīd, I. (1958 AD/1337 AH). Sharḥ Nahj al-Balāghah. 1st Ed. Qom: Maktabat Ayatollah Mar'ashi Najafi.
Ibn Abī Jumhūr, M. (1983). ʻAwālī al-Laʼālī al-ʻAzīzīyyah fī al-Aḥādīth al-Dīnīyyah. Vol. 4. Qom, Iran: Mu'assasat Sayyid al-Shuhada.
Ibn Athīr, A. (1965 AD/1385 SH). al-Kāmil fī al-Tarīkh. Beirut: Dar Sadir.
Ibn Maytham, A. (1942 AD/1362 AH). Sharḥ Nahj al-Balāghah. 1st Ed. N.p.: al-Kitab.
Ibn Miskawayh, A. (2000). Tajārib al-Umam wa Taʻāqub al-Himam. Vol. 1. (Emami, A. Ed). Tehran: Soroush.
Inloes, A. (2015). Was Imam ‘Ali a Misogynist? The Portrayal of Women in Nahj al-Balāghahh and Kitab Sulaym ibn Qays. London, UK: The Islamic College.
Jafari, A. (2015 AD/1377 SH). A Textual Investigation of the Validity of Hadiths on Deficiency of Female Intellect and Faith. Academia.edu.
Jafari, M. T. (1998 AD/1377 SH). Woman from the Perspective of Imam Ali (AS). Tehran: Allameh Jafari Publishing.
Jamali, N. (2002 AD/1381 SH). Woman in Nahj al-Balāghah. Tehran: Mahdiyeh.
Jørgensen, M; Phillips, L. (2010 AD/1389 SH). Discourse Analysis as Theory and Method. (Jalili, H. Trans). Tehran: Ney Publishing.
Khuʼī, M. (1979 AD/1358 SH). Minhāj al-Barāʻah fī Sharḥ Nahj al-Balāghah. 4th Ed. Tehran: Maktabat al-Islamiyah.
Nemati, M; Kamyabi Gol, A; Amini, H. (2015 AD/1394 SH). "Investigating Power and Ideology in Nahj al-Balāghah with Fairclough's Critical Discourse Analysis Approach." Second International Congress on Religious Culture and Thought.
Qahramani, F; Bidari, A. (2019 AD/1398 SH). "Critical Discourse Analysis in Nahj al-Balāghah Based on Norman Fairclough's theory (Case study of Ali's (AS) sermons during the Kharijite sedition)." Imamiyyah Reasearch Paper. Vol. 5, no.9, pp. 175-198.
Qahramani, F; Bidari, A. (2020 AD/1399 SH). "Critical Discourse Analysis of Ali's (AS) Sermons During the Public Allegiance." Institute for Humanities and Cultural Studies. Vol. 11, no. 1, pp. 1-25.
Safaei, A; Soltani, B. (2016 AD/1395 SH). "Critical Discourse Analysis of the Imam's Letter to Muʻāwīyah." Linguistic Essays. No. 7, pp. 23-49.
Safavi, K. (2020 AD/1399 SH). An Introduction to Semantics. 6th Ed. Tehran: Research Center for Islamic Culture and Art.
Sayyahi, L; Hayati Mehr, A. (2022 AD/1401 SH). "A Study of the Image and Status of Women in the Poetry of ʻAntarah ibn Shaddād." Modern Studies in the Humanities Worldwide. Vol. 3, no. 4, pp. 97-106.
Sayyid Raḍī. (n.d.). Nahj al-Balāghah. (Salih, S. Ed). Qom: Dar al-Hijrah.
Shushtari, M. T. (1997 AD/1376 SH). Bahj al-Ṣabāghah. Vol. 14. Tehran: Dar Amir Kabir lil Nashr.
 Ṣubḥī, S. (1987 AD/1366 SH). Nahj al-Balāghah. Qom: Markaz al-Buhuth al-Islamiyah.
Ṭabarī, I. J. (1879). Tarīkh al-Umam wa al-Mulūk. Leiden: Dar al-Turath.
Ṭāhā, J. (2004). al-Marʼah al-ʻArabīyyah fī Manẓūr al-Dīn wa al-Wāqiʻ: Dirāsah Muqāranah. Damascus: Ittihad al-Kuttab al-Arab.
Wodak, R; Meyer, M. (Eds). (2015). Methods of Critical Discourse Analysis. 3rd Ed. London, UK: Sage Publications.
Zokaei, A; Sayadinejad, R; Eqbali, A. (2020 AD/1399 SH). "Discourse Analysis of the Tenth Letter of Nahj al-Balāghah Based on Fairclough's Model." Arabic Litereture. Vol. 12, no. 2, pp. 63-83.
 
دوره 2، شماره 3
شهریور 1404
صفحه 3-48
  • تاریخ دریافت: 10 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری: 24 تیر 1404
  • تاریخ پذیرش: 25 تیر 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 01 شهریور 1404
  • تاریخ انتشار: 01 شهریور 1404