روش‌شناسی ابن ابی شیبه در تدوین المصنّف و جایگاه آن در جوامع حدیثی فریقین

قاسمی حامد, مرتضی; سلیمی, سید مهدی; نیازی فرد, سجاد

doi:10.22034/hsr.2025.52171.1107

روش‌شناسی ابن ابی شیبه در تدوین المصنّف و جایگاه آن در جوامع حدیثی فریقین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده قرآن و حدیث، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران.

² دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده قرآن و حدیث، دانشگاه بین‌المللی مذاهب اسلامی، تهران، ایران.

10.22034/hsr.2025.52171.1107

چکیده

کتاب المصنّف، اثر ابوبکر بن ابی‌شیبه (م. ۲۳۵ق)، از جمله آثار حدیثی برجسته در تاریخ اسلام به شمار می‌رود که با گردآوری بیش از ۳۷ هزار روایت در موضوعات گوناگون فقهی، اخلاقی، کلامی و تاریخی، نقش مهمی در حفظ میراث روایی سده‌های نخست ایفا کرده است. این کتاب افزون بر احادیث نبوی، حاوی اقوال فراوانی از صحابه و تابعین است و از جهت ساختار، بر اساس ابواب فقهی و موضوعی تبویب شده است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی - تحلیلی و با بررسی ساختار و محتوای کتاب، به تبیین روش‌شناسی ابن ابی‌شیبه در گردآوری، تنظیم و نقل روایات، پرداخته و جایگاه المصنّف را در میان جوامع حدیثی اهل‌سنّت و نیز انعکاس آن در منابع شیعی مورد واکاوی قرار داده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که ابن ابی‌شیبه در تألیف خود، بر نقل بدون تحلیل، ذکر اسناد، ترتیب موضوعی و تنوّع مضامین تأکید داشته، اما داوری رجالی، شرح محتوایی و ترجیح روایات را به مخاطب واگذار کرده است. این ویژگی، ضمن آن که اثر را به منبعی بی‌طرف برای پژوهش‌های تاریخی و فقه مقارن بدل کرده، در عین‌حال، استفاده اجتهادی مستقیم از آن را نیازمند تحلیل‌های تکمیلی کرده است. جایگاه رفیع این اثر نزد محدّثان اهل‌سنّت و نیز ارجاع علمای شیعه به آن، نشانه‌ای از ظرفیّت بین مذهبی و تطبیقی این منبع حدیثی کهن است.

کلیدواژه‌ها