بررسی نقادانه روایات متفرّد عاشورایی مسعودی در مُروج الذّهب

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه حضرت معصومه سلام الله علیها، قم، ایران.

چکیده

مقتل الحسین(ع) در مروج الذهب مسعودی (م ۳۴۶ ق) در میان منابع عاشورایی موجود، به‌سبب قدمت و جایگاه مؤلف آن در تاریخ‌نگاری اسلامی، اهمیت ویژه‌ای دارد. بخشی از گزارش مسعودی، انعکاس همان روایات موجز متقدمان است و بخشی دیگر، متفرّداتی را شامل می‌شود که تنها در نقل او دیده می‌شود. تحلیل این متفرّدات ـ که مسئله اصلی پژوهش حاضر است ـ نشان می‌دهد برخی روایات وی با آشفتگی‌های متنی و ناسازگاری با وقایع مسلّم تاریخی و روایی همراه است؛ با این حال، این گزارش‌ها در شکل‌دهی نقل‌های مورخان پسین تأثیرگذار بوده است. ازاین‌رو، مقتل مسعودی هم‌زمان هم منبعی ارزشمند و هم محلّ تأمل و تردید برای پژوهشگر است. این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی  و با رویکردی انتقادی می‌کوشد تا ضمن تبیین شیوه و نگرش مسعودی در روایت‌گری اخبار عاشورا، با مقایسه متفرّدات وی با سایر منابع روایی ـ تاریخی، به ارزیابی اعتبار محتوایی این روایات بپردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که سنجش روایات متفرّد مسعودی تنها در پرتو تحلیل روایی ـ تاریخی میسّر است و بدون این دقت، بخشی از متون عاشورایی دچار خلط و ابهام باقی می‌ماند، ازاین‌رو در این پژوهش از روایات متفرّد او مورد بازخوانی و ارزیابی قرار گرفته است.
 
 
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


Abū Mikhnaf al-Kūfī, L. (1996 AD/1417 AH). Waqʿat al-Ṭaff. (Yusufi Gharawi, M. Ed). Qom: Muʾassasat al-Nashr al-Islāmī.

Andalusī, I. (1983 AD/1404 AH). al-ʿIqd al-Farīd. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.

ʿAskarī, A. (1956 AD/1376 SH). "Masʿūdī and al-Tanbīh wa al-Ishrāf." Articles & Reviews. No. 62.

ʿAsqalānī, A.  (1970 AD/1390 AH). Lisān al-Mīzān. Beirut: Mu’assisah al-A’lami.

ʿAsqalānī, A.  (1983 AD/1404 AH). Tahdhīb al-Tahdhīb. Beirut: Dar al-Fikr.

ʿAsqalānī, A.  (1994 AD/1415 AH). Taqrīb al-Tahdhīb. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.

ʿAsqalānī, A. (1994 AD/1415 AH). al-Iṣāba. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.

Baḥrānī, H. (1990 AD/1411 AH). Ḥilyat al-Abrār. Qom: Muʾassasat al-Maʿārif al-Islāmiyya.

Baḥrānī, H. (2006 AD/1427 AH). Bahjat al-Naẓar. Mashhad: Astan Quds Razawi.

Balādhurī, A. (1976 AD/1397 AH). Ansāb al-Ashrāf. Beirut: Dār al-Taʿāruf.

Damīrī, K. (2003 AD/1424 AH). Ḥayāt al-Ḥayawān al-Kubrā. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.

Dhahabī, Sh.  (1962 AD/1382 AH). Mīzān al-Iʿtidāl. Beirut: Dār al-Maʿrifa.

Dhahabī, Sh.  (1992 AD/1413 AH). Siyar Aʿlām al-Nubalāʾ. Beirut: Muʾassasat al-Risāla.

Dhahabī, Sh.  (1999 AD). Duwal al-Islām. Beirut: Dār Ṣādir.

Dhahabī, Sh. (1989 AD/1410 AH). Tārīkh al-Islām. Beirut: Dār al-Kitāb al-ʿArabī.

Dīnawarī, A. (1948 AD/1368 AH). al-Akhbār al-Ṭiwāl. Qom: Manshūrāt al-Raḍī.

Dīnawarī, A. (1989 AD/1410 AH). al-Imāma wa al-Siyāsa. Beirut: Dār al-Aḍwāʾ.

Diyār Bakrī, H. (n.d.). Tārīkh al-Khamīs. Beirut: Dār Ṣādir.

Faṭṭāl al-Nīshābūrī, M. (1955 AD/1375 SH). Rawḍat al-Wāʿiẓīn. Qom: Radi.

Ḥamawī, A. (1993 AD/1414 AH). Muʿjam al-Udabāʾ. Beirut: Dar al-Gharb al-Islami.

Khuṣaybī, H. (1998 AD/1419 AH). al-Hidāya al-Kubrā. Beirut: al-Balagh.

Haythamī, N. (1987 AD/1408 AH). Majmaʿ al-Zawāʾid. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.

Ḥillī, H. (1922 AD/1342 SH). al-Rijāl. Tehran: Tehran University.

Ḥillī, H. (1996 AD/1417 AH). Khulāṣat al-Aqwāl. N.p.: Mu’assisat Nashr al-Fiqahah.

Ḥurr al-ʿĀmilī. (1965 AD/1385 AH). Amal al-Āmil. Najaf: Maktabat al-Andalus.

Ḥusaynī Mūsawī, M. (1997 AD/1418 AH). Tasliyat al-Majālis wa Zīnat al-Majālis. Qom: Mu’assisat al-Ma’arif al-Islamiyyah.

Husseini, A. (2007 AD/1386 SH). Introduction and Critique of Ashura Sources. Qom: Science and Islamic Culture Institute.

Ibn Abbār, A. (1986 AD/1407 AH). Durar al-Simṭ fī Khabar al-Sibṭ. Beirut: Dār al-Gharb al-Islāmī.

Ibn ʿAjamī, S. (1986 AD/1407 AH). al-Kashf al-Ḥathīth. Beirut: Maktabat al-Nahḍa al-ʿArabiyya.

Ibn Aʿtham al-Kūfī, A. (1990 AD/1411 AH). al-Futūḥ. Beirut: Dār al-Aḍwāʾ.

Ibn Athīr, I. (1965 AD/1385 AH). al-Kāmil fī al-Tārīkh. Beirut: Dār Ṣādir- Dār Beirut.

Ibn Ḥazm, A. (1982 AD/1403 AH). Jamharat Ansāb al-ʿArab. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.

Ibn ʿIbrī, Gh. (1992 AD). Tārīkh Mukhtaṣar al-Duwal. Beirut: Dār al-Sharq.

Ibn Idrīs, M. (1989 AD/1410 AH). al-Sarāʾir. Qom: Islamic Publishing House.

Ibn Jawzī, A. (1991 AD/1412 AH). al-Muntaẓam. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.

Ibn Kathīr Dimashqī, A. (2001 AD/1422 AH). al-Bidāya wa al-Nihāya. Beirut: Dār al-Maʿrifa.

Ibn Nadīm, M. (1996 AD/1417 AH). al-Fihrist. Beirut: Dār al-Maʿrifa.

Ibn Namā Ḥillī, J. (1985 AD/1406 AH). Muthīr al-Aḥzān. Qom: Madrasa al-Imām al-Mahdī.

Ibn Saʿd, M. (1993 AD/1414 AH). al-Ṭabaqāt al-Kubrā. (al-Sulamī, M. Ed). Taef: Maktabat al-Ṣiddīq.

Ibn Shahr Āshūb al-Māzandarānī, M. (1959 AD/1379 AH). Manāqib Āl Abī Ṭālib (AS). Qom: Allamah.

Ibn Ṭāwūs, A. (1928 AD/1348 SH). al-Luhūf ʿalā Qatlā al-Ṭufūf. (Zanjani, A. Trans). Tehran: Jahan Press.

Ibn Ṭāwūs, A. (1948 AD/1368 SH). Faraj al-Mahmūm. Qom: Dar al-Zakha’ir.

Ibn Ṭāwūs, A. (1999 AD/1420 AH). Ṭarf min al-Anbāʾ wa al-Manāqib. Mashhad: Tasua.

Jaʿfariyan, R. (2003 AD/1382 SH). Sources of Islamic History. Qom: Ansariyan.

Jaʿfariyan, R. (2007 AD/1386 SH). Political History of Islam (Sīra of the Prophet). Qom: Dalile Ma.

Jaʿfariyan, R. (2008 AD/1387 SH). History of Shiʿism in Iran: From the first to the Rise of Safavid Era. Tehran: Elm.

Kamran Moqaddam, Sh. (1971 AD/1351 SH). "Biography of Masʿūdī." Vahid Journal. No. 100.

Khaṭīb Baghdādī, A. (1998 AD/1419 AH). Tārīkh Baghdād. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.

Khūʾī, A. (1992 AD/1372 SH). Muʿjam Rijāl al-Ḥadīth. Qom: Markaz Nashr al-Thaqāfa al-Islāmiyya.

Kohlberg, E. (1992 AD/1371 SH). The Library of Ibn Ṭāwūs. (Qaraei, A; Jafariyan, R. Trans). Qom: Mar’ashi Najafi Library.

Kūfī, F. (1984 AD/1405 AH). "Naming Those Killed with al-Husayn." (Husseini Jalali, M. Res). N.p.: Turathuna.

Kulaynī, M. (1968 AD/1388 AH). al-Kāfī. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyyah.

Maghribī, Q. (1978 AD/1409 AH). Sharḥ al-Akhbār. Qom: Teachers Society.

Mahdavi Damghani, M. (1973 AD/1353 SH). "al-Masʿūdī and His Works." Islamic Studies. No. 12.

Majlisī, M. (1982 AD/1403 AH). Biḥār al-Anwār. Beirut: Dar Ihya’ al-Turath al-Arabi.

Maqrīzī, T. (1999 AD/1420 AH). Imtāʿ al-Asmāʿ. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.

Masʿūdī, A.  (n.d.). al-Tanbīh wa al-Ishrāf. Cairo: Dar al-Sawi.

Masʿūdī, A. (1978 AD/1409 AH). Murūj al-Dhahab. (Daghir, A. Res). Qom: Dar al-Hijrah.

Masʿūdī, A. (2005 AD/1426 AH). Ithbāt al-Waṣiyya. Qom: Ansariyan.

Milani, A. (2009 AD/1388 SH). Untold Truths of Ashura. Qom: Islamic Truth Center.

Miskawayh Rāzī, A. (1959 AD/1379 AH). Tajārib al-Umam. Tehran: Soroush.

Mizzī, J. (1985 AD/1406 AH). Tahdhīb al-Kamāl. Beirut: al-Risalah Institute.

Muaddab, R; Molja Kazemi, A. (2014 AD/1394 SH). Hadith Studies. 13, 69-96.

Mufīd, M. (1992 AD/1413 AH). al-Amālī. Qom: Shaykh Mufid Congress.

Mufīd, M. (1992 AD/1413 AH). al-Irshād. Qom: Shaykh Mufid Congress.

Najāshī, A. (1945 AD/1365 AH). Rijāl al-Najāshī. Qom: Islamic Publishing Institute.

Noori, H. (1987 AD/1408 AH). Mustadrak al-Wasāʾil. (Al al-Bayt Institute, Ed). Qom: Al al-Bayt Institute.

Nuwayrī, Sh. (2002 AD/1423 AH). Nihāyat al-Arab. Cairo: Dar al-Kutub wa al-Withaq al-Qawmiyyah.

Qarashī, B. (1974 AD/1394 AH). The Life of Imam al-Husayn (AS). Qom: Irvani School.

Qummī, A. (1993 AD/1414 AH). Safīnat al-Biḥār. Qom: Oswah.

Qummī, A. (n.d.). al-Kunā wa al-Alqāb. Tehran: Maktabah al-Sadr.

Rafat, M. (2017 AD/1397 SH). "The Ashura Narrations of al-Dīnawarī’s al-Akhbār al-Ṭiwāl: A Critical Review." Islamic History Journal. 19 (76), 7-40.

Rafat, M. (2021 AD/1400 SH). "The Ashura Reports in Ibn Saʿd’s al-Ṭabaqāt al-Kubrā Under Critical Evaluation (Pre-Ashura Period)." Journal of Islamic Culture and Civilization History. 107–132.

Rafat, M; Rahman Setayesh, M. (2023 AD/1402 SH). "A Critical Study of Ibn Saʿd’s Report on the Husaynid Uprising in al-Ṭabaqāt al-Kabīr (Post-Ashura Period)." Imamiyya Studies Journal. 266–302.

Rahman Setayesh, M; Rafat, M. (2010 AD/1389 SH). "The Ashura Narrations in al-Futūḥ of Ibn Aʿtham al-Kūfī: A Critical Study." Hadith Studies. 3, 79-116.

Ṣadūq, A. (1956 AD/1376 SH). al-Amālī. Tehran: Ketabchi.

Ṣaffār, M. (1983 AD/1404 AH). Baṣāʾir al-Darajāt. Qom: Maktabah Ayatollah al-Marashi al-Najafi.

Sezgin, F. (1996 AD/1375 SH). History of the Arabic Heritage. Qom: Library of Ayatollah Marʿashī Najafī.

Shablanjī, M. (n.d.). Nūr al-Abṣār. Qom: Manshurat al-Razi.

Shakouri, A. (1996 AD/1375 SH). "Masʿūdī’s Historiographical Method." Ayine Pazhouhesh. No. 38.

Shavi, A; Tabasi, N. (2007 AD/1386 SH). With the Husaynid Caravan from Medina to Medina. Qom: Zamzam Hedayat.

Shubayri Zanjani, M. (2002 AD/1381 SH). "Ithbāt al-Waṣiyya and al-Masʿūdī." Entezar Mawʿud. No. 4.

Sibt Ibn Jawzī, Y. (1997 AD/1418 AH). Tadhkirat al-Khawāṣ. Qom: Manshūrāt al-Sharīf al-Raḍī.

Subkī, A. (n.d.). al-Ṭabaqāt al-Shāfiʿiyya al-Kubrā. Beirut: Dar Ihya’ al-Turath
al-Arabi.

Ṭabarī Āmulī, I. (1963 AD/1383 AH). Bishārat al-Muṣṭafā. Najaf: Maktabah al-Haydariyyah.

Ṭabarī Āmulī, M. (1992 AD/1413 AH). Dalāʾil al-Imāma. (al-Ba’thah Institute, Ed). Qom: Matba’ah al-Ba’thah.

Ṭabarī Āmulī, M. (1994 AD/1415 AH). al-Mustarshid. Qom: Koushanpour.

Ṭabarī, A. (1967 AD/1387 AH). Tārīkh al-Ṭabarī. Beirut: Dar al-Turath.

Ṭabrisī, F. (1970 AD/1390 AH). Iʿlām al-Warā. Tehran: Islamiyyah.

Ṭabrisī, F. (2001 AD/1422 AH). Tāj al-Mawālīd. Beirut: Dar al-Qari.

Tafreshī, M. (1997 AD/1418 AH). Naqd al-Rijāl. N.p.: Muʾassasat Āl al-Bayt.

Tehrani, A. (1982 AD/1403 AH). al-Dharīʿa. Beirut: Dar al-Azwa’.

Ṭūsī, M. (1993 AD/1411 AH). al-Ghayba. Qom: Dar al-Maaref.

Ṭūsī, M. (1993 AD/1414 AH). al-Amālī. Qom: Dar al-Thiqafah.

Walawi, A. (1996 AD/1375 SH). "Masʿūdī’s Historiography." Farhang Journal. No. 19.

Yāfiʿī, A. (n.d.). Mirʾāt al-Jinān. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyyah.

Ziriklī, Kh. (1980 AD). al-Aʿlām. Beirut: Dār al-ʿIlm.

دوره 3، شماره 2 - شماره پیاپی 10
اردیبهشت 1405
صفحه 67-104
  • تاریخ دریافت: 10 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 03 اسفند 1404
  • تاریخ پذیرش: 22 فروردین 1405
  • تاریخ اولین انتشار: 01 اردیبهشت 1405
  • تاریخ انتشار: 01 اردیبهشت 1405