تحلیل تحوّل در مطالعات نهج‌البلاغه از پساصفویه تا آستانۀ انقلاب اسلامی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم و معارف نهج‌البلاغه، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران.

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران.

3 استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، میبد، ایران،

چکیده

سنت شرح‌نویسی بر نهج‌البلاغه، آینه‌ای از تحولات فکری، سیاسی و اجتماعی جوامع اسلامی است. با وجود پژوهش‌های کتابشناختی متعدد، فقدان تحلیلی نظام‌مند که این سیر را در نسبت با زمینه‌های گفتمانی آن بررسی کند، همچنان محسوس است. این پژوهش با رویکرد «تاریخ اجتماعی معرفت» و بهره‌گیری از روش هرمنوتیک بافت‌گرای اسکینر، به واکاوی دگردیسیِ این سنت در بازه زمانیِ مغفولِ پس از سقوط صفویه تا آستانۀ انقلاب اسلامی ایران می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این سیر، دو مرحله کاملاً متمایز را تجربه کرده است: نخست، «دوره فترت» (پساصفوی تا آستانۀ مشروطه) که تحت تأثیر سیطرۀ اخباری‌گری و استبداد سیاسی، نهج‌البلاغه از یک متن جامع، به یک «اندرزنامه» با کارکردِ «تثبیت قدرت» و نصیحت به شاهان، تغییر کاربری داد. دوم،  «دوره نوزایی» (عصر مشروطه تا انقلاب) که با ظهور مکتب سامرا و مواجهه با مدرنیته، یک «گسست معرفتی» رخ داد. در این عصر، نهج‌البلاغه به ابزاری برای «مشروعیت‌زدایی از استبداد» و «تأسیس الهیات سیاسی» بدل گردید. همچنین از حیث روش‌شناختی، گذاری بنیادین از «شرح ترتیبی-واژگانی» به «تحلیل نظام‌مند» با هدف استخراج مکتب فکری منسجم از نهج‌البلاغه صورت گرفت. این مطالعه نتیجه می‌گیرد که تحول در شرح‌نویسی، شاخصی کلیدی برای ردیابی گذار اندیشه شیعی از «اخلاق فردی» به «فقه سیاسی» در دوران معاصر است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


"Educational system of the Samarra school." (1992 AD/1371 SH). Hawza Magazine. Nos. 50–51.

ʿAbduh, M. (n.d.). Commentary on Nahj al-Balāgha. Vols. 1-2. Cairo: al-Istiqamah.

Alizadeh, Y. et al. (2023 AD/1402 SH). "Impact of Akhbārī-Uṣūlī Debates…" Islamic Art Studies. 20 (52).

Amin, M. (1982 AD/1403 AH). Aʿyān al-Shiʿa. Vols. 2, 9, 10. Beirut: Dar al-Taʿaruf.

Amini, A. (1995 AD/1416 AH). al-Ghadīr fī al-Kitāb wa al-Sunna wa al-Adab. Vol. 4. Qom: Al-Ghadir Center.

Amini, M. (1987 AD/1366 SH). al-Sharif al-Raḍī. Tehran: Nahj al-Balāgha Foundation.

Amoui, M. (2022 AD/1401 SH). "The Place of Nahj al-Balāgha in Safavid political thought." PhD Thesis. Mofid University, Meybod, Iran.

Aqa Buzurg Tehrani, M. (1982 AD/1403 AH). al-Dharīʿa ilā Taṣānīf
al-Shiʿa
. Vols. 13, 14, 21. Beirut: Dar al-Adwaʾ.

ʿArvati Movaffaq, M.; Rahaʾi, S. (2023 AD/1402 SH). "Foundations of Constitutionalism…" Public Law Studies. No. 53, 1007-1024.

Atarodi, A. (2009 AD/1388 SH). Amir al-Muʾminin and Nahj al-Balāgha. Vol. 1. Tehran: Atarod.

Dirayati, M. (2023 AD/1402 SH). "Commentary on Parts of the First Sermon of Nahj al-Balāgha." Conference Proceedings on Akhund Khorasani. Qom: Research Institute for Islamic Sciences and Culture. 213-246.

Fayḍul Islam, A. (1989 AD/1368 SH). Translation and Commentary of Nahj
al-Balāgha
. Vol. 5. Tehran: Faqih Printing and Publishing Organization.

Goli Zawareh, Gh. (1996 AD/1375 SH). Martyr Modarres, the Parliament’s Moon. Tehran: Islamic Propaganda Organization.

Hamedani, M. H. (2003 AD/1382 SH). Hidāyāt al-Ḥussām. Qom: Dalil ma.

Hashemi Khoei, H. (2021 AD/1400 SH). Minhāj al-Barāʿa fī Sharḥ Nahj
al-Balāgha
. Vol. 1. (Miyaneji, I. Ed). Tehran: Maktabah al-Islamiyyah.

Hezar, A. (2001 AD/1380 SH). "Introducing the book Hidāyāt al-Ḥussām." Nahj al-Balāgha Studies. No. 1, 146-149.

Hourani, A. (1983 AD). Arabic Thought in the Liberal Age, 1798-1939. Cambridge: Cambridge University Press.

Husayni Khatib, A. (1988 AD/1409 AH). Sources of Nahj al-Balāgha and Its Chains. Beirut: Dar al-Zahra.

Jaʿfari, M. (2001 AD/1380 SH). A Ray from Nahj al-Balāgha. Vol. 4. Tehran: Ministry of Culture.

Jaʿfariyan, R. (2001 AD/1380 SH). "Siyasat Nameh; Mirza Jahangir Khan Nazim al-Mulk Ziyaʾi." Nahj al-Balāgha Studies. Nos. 2-3.

Jomʿa ʿAmili, H. (1982 AD/1403 AH). Commentaries on Nahj al-Balāgha. Beirut.

Kermaninasab, M.; Aboutalebi, M. (2024 AD/1403 SH). "Impact of Akhbārī thought in the Decline and Fall of the Safavid Shia-Iranian Civilization." Islamic History Research. 21(1), 47-66.

Madani, J. (2008 AD/1387 SH). Contemporary Political History of Iran. Vol. 1. Qom: Islamic Publishing House.

Motahhari, M. (2000 AD/1379 SH). A Survey of Nahj al-Balāgha. Tehran: Sadra.

Naʾini, M. (1999 AD/1378 SH). Tanbīh al-Umma wa Tanzīh al-Milla. (Taleghani, M. Intro). Tehran: Publishing Company.

Navvab Lahiji, M. (n.d.). Commentary on Nahj al-Balāgha. Tehran: Akhavan Ketabchi.

Nazim al-Islam Kermani, M. (2005 AD/1384 SH). History of the Awakening of Iranians. Vol. 1. Tehran: Amir Kabir.

Ostadi, R. (1980 AD/1359 SH). Bibliography of Nahj al-Balāgha. Tehran: Nahj al-Balāgha Foundation.

Pakatchi, A. (2006 AD/1385 SH). "Seminary." Encyclopaedia Islamica. (Mousavi Bojnordi, Ed). Vol. 9. Tehran: Publications of the Great Islamic Encyclopaedia.

Ravandi, M. (1975 AD/1354 SH). Social History of Iran. Tehran: Amir Kabir.

Shamim, A. (2008 AD/1387 SH). Iran in the Qajar Period. Tehran: Behzad.

Skinner, Q. (1969 AD). "Meaning and Understanding in the History of Ideas." History and Theory. 8(1), 3–53.

Skinner, Q. (2002 AD). Visions of Politics: Volume 1, Regarding Method. Cambridge: Cambridge University Press.

Ṭabāṭabāʼī, A. (1993 AD/1414 AH). "Nahj al-Balāgha through the Centuries." Turathuna. Nos. 2 and 4.

Waqar Shirazi, A. (2014 AD/1393 SH). Principles of Governance (Rumuz al-Imara). Qom: Islamic Reserves Assembly.

Ziyaʾi, J. (1952 AD/1331 SH). Haqiqat Nameh. Istanbul: Shams Press.

دوره 3، شماره 2 - شماره پیاپی 10
اردیبهشت 1405
صفحه 153-200
  • تاریخ دریافت: 10 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 22 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش: 22 فروردین 1405
  • تاریخ اولین انتشار: 01 اردیبهشت 1405
  • تاریخ انتشار: 01 اردیبهشت 1405