تحلیل تطبیقی انتقادی مفهوم صورت و وجه خدا در نگاه شارحان حدیث سلفی و امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

2 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه تربیت مدرس،تهران، ایران.

3 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث ،دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

4 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث ،دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

چکیده

  مطالعه صفات خبریه از دیرباز محلّ تحقیق و بررسی دانشمندان مسلمان بوده است. براین اساس، مطابق برخی از آیات و روایات، خدا با صفت«وجه» توصیف می‏ شود و بر پایه برخی روایات نیز، خداوند به صفت «صورت» متصف است. تکیه به معنای ظاهری  این دو صفت موجب ایجاد شبهاتی همانند تجسیم و تشیبیه می‏ شود لذا بررسی نظریات تفسیری و شرح‏الحدیثی برای تبیین دیدگاه مطابق با اصول توحیدی ضروری است.از این رو، شارحان حدیثی دو مکتب فکری سلفیه و امامیه مطابق مبانی متفاوت مذهب خود به تشریح معنای این دو صفت پرداخته ‏اند. تبیین و نقد آن‏ نظریات برای تشخیص دیدگاه صحیح پیرامون صفات الهی ضروری است. به همین دلیل، پژوهش حاضر به بررسی این دو صفت در قرآن و روایات، با تمرکز بر دیدگاه‌های شارحان حدیث سلفیه و امامیه پرداخته است و  با رویکرد تطبیقی، ضمن بررسی و نقد دیدگاه‏‏های تفسیری و شرح‏الحدیثی اهل سنت، سلفیه و شیعی، دیدگاه صحیح درباره این دو صفت را نموده است. حاصل مباحث نشان می‌دهد سلفیه با پذیرش ظاهر نصوص در روایت «خلق آدم علی صورته»، ضمیر «صورته» را به خداوند ارجاع داده و با تکیه بر اصل تمسک به معنای ظاهری، «وجه خدا» را قابل رؤیت در قیامت می‌دانند. در مقابل، شارحان امامیه با مبنای تأویلی، «صورت» را تجلّی صفات الهی در انسان و «وجه» را حقیقت نورانی پیامبر یا ذات الهی بدون معنای ظاهری، معنا می ‏کنند. در نتیجه، دیدگاه شارحان حدیث امامیه با اصول توحیدی مبتنی بر قرآن و سنت، مطابقت بیشتری دارد حال آنکه، دیدگاه ظاهری سلفیه، منجر به چالش‏های عقلی فراوانی همانند تشبیه و تجسیم می ‏شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


The Holy Qurʾān.

ʿAbd Allāh, M. (1994 AD/1415 AH). The Moderation of Ahl al-Sunna among Islamic Sects. 1st Ed. N.p.: Dār al-Rāya.

Abū Ḥamza al-Thumālī, T. (1999 AD/1420 AH). al-Tafsīr. 1st Ed. Beirut: Dār al-Mufīd.

Abū Yaʿlā, M. (1990 AD/1411 AH). Ibṭāl al-Taʾwīlāt li-Akhbār al-Ṣifāt. Vol. 1. 1st Ed. Kuwait: Dār Īlāf al-Duwaliyya.

Abū Zayd, B. (1993 AD/1414 AH). Commentaries on al-ʿAqīda al-Ṭaḥāwiyya. Vol. 2. 1st ed. Riyadh: Dār al-ʿĀṣima.

Āl al-Shaykh, ʿA. (2000 AD/1421 AH). Fatḥ al-Majīd: A Commentary on Kitāb al-Tawḥīd. 1st Ed. Riyadh: Dār al-Salām.

Al-Albānī, M. (1994 AD/1415 AH). Silsilat al-Aḥādīth al-Ṣaḥīḥa. Riyadh: Maktabat al-Maʿārif.

al-Ashʿarī, A. (1994 AD/1415 AH). al-Lumaʿ fī al-Radd ʿalā Ahl al-Zaygh wa al-Bidaʿ. 1st Ed. Cairo: al-Azhariyya Heritage Library.

al-Bayḍāwī, ʿA. (1997 AD/1418 AH). Anwār al-Tanzīl wa Asrār al-Taʾwīl. Vol. 4. 1st Ed. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.

al-Bayḍāwī, ʿA. (2010 AD/1433 AH). Tuḥfat al-Abrār: Sharḥ Maṣābīḥ al-Sunna. Vol. 2. Kuwait: Ministry of Awqaf and Islamic Affairs.

ʿAllāma al-Ḥillī, H. (1996 AD/1417 AH). Kashf al-Murād fī Sharḥ Tajrīd al-Iʿtiqād. 8th Ed. Qom: Islamic Publishing Institute.

Fakhr al-Dīn al-Rāzī, M. (1999 AD/1420 AH). al-Tafsīr al-Kabīr (Mafātīḥ al-Ghayb). Vol. 25. 3rd Ed. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.

Farāhīdī, K. (1978 AD/1409 AH). Kitāb al-ʿAyn. Vol. 4. 2nd Ed. Qom: Nashr Hijrat.

Fayḍ Kāshānī, M. (1985 AD/1406 AH). al-Wāfī. Vol. 1. 1st Ed. Isfahan: Imam Amir al-Muʾminīn Library.

Fayḍ Kāshānī, M. (2008 AD/1387 SH). Collected Treatises of Fayḍ. Vol. 3. 1st Ed. Tehran: Shahid Motahhari Higher School.

Fayyūmī, H. (2018 AD/1439 AH). Fatḥ al-Mujīb ʿalā al-Targhīb wa al-Tarhīb. Vol. 15. 1st Ed. Riyadh: Dār al-Salām Library.

Fīrūzābādī, M. (1994 AD/1415 AH). al-Qāmūs al-Muḥīṭ. Vol. 2. 1st Ed. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.

Ghazālī, M. (2001 AD/1422 AH). Iljām al-ʿAwāmm ʿan ʿIlm al-Kalām. 1st Ed. Beirut: Dār al-Manhāj.

Hasanzade   Amoli, H. (1984 AD/1365 SH). One Thousand and One Notes. 5th Ed. Tehran: Raja Cultural Publishing Center.

Hasanzade   Amoli, H. (1999 AD/1378 SH). Mamd al-Himam in the Commentary on Fuṣūṣ al-Ḥikam. 1st Ed. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance Press.

Ibn al-Athīr, M. (1988 AD/1367 SH). al-Nihāya fī Gharīb al-Athar wa al-Ḥadīth. Vol. 3. 4th Ed. Qom: Ismāʿīliyyān Publishing Institute.

Ibn al-Qayyim al-Jawziyya, M.  (2003 AD/1424 AH). Ḥādī al-Arwāḥ ilā Bilād al-Afrāḥ. Vol. 3. 1st Ed. Riyadh: Dār ʿĀlam al-Fawāʾid.

Ibn al-Qayyim al-Jawziyya, M. (1995 AD/1416 AH). Zād al-Maʿād fī Hady Khayr al-ʿIbād. Vol. 3. 1st Ed. Beirut: Muʾassasat al-Risāla.

Ibn al-Qayyim al-Jawziyya, M. (2010 AD/1431 AH). Ijtimāʿ al-Juyūsh al-Islāmiyya ʿalā Ghazw al-Muʿaṭṭila wa al-Jahmiyya. 1st Ed. Mecca: Dār al-Fawāʾid.

Ibn ʿArabī, M. (n.d.). al-Futūḥāt al-Makkiyya. Vols. 2-3. Beirut: Dār Ṣādir.

Ibn Bāz, ʿA. (1996 AD/1417 AH). Majmūʿ Fatāwā wa Maqālāt Mutanawwiʿa. Vol. 4. Riyadh: Dār al-Qāsim.

Ibn Fāris, A. (1983 AD/1404 AH). Muʿjam Maqāyīs al-Lugha. Vols. 3 & 6. 1st Ed. Qom: Maktab al-Aʿlām al-Islāmī.

Ibn Fūrak, M. (1985 AD). Mushkil al-Ḥadīth wa Bayānuh. 1st Ed. Beirut: ʿĀlam al-Kutub.

Ibn Ḥajar al-ʿAsqalānī, A. (2000 AD/1379 SH). Fatḥ al-Bārī bi-Sharḥ Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. Vols. 5 and 8. 1st Ed. Beirut: Dār al-Maʿrifa.

Ibn Ḥajjāj, M. (1995 AD/1374 SH). Ṣaḥīḥ Muslim. Vol. 4. 1st Ed. Cairo: ʿĪsā al-Bābī Press.

Ibn Ḥanbal, A. (1995 AD/1416 AH). al-Musnad. 1st Ed. Cairo: Dār al-Ḥadīth.

Ibn Manẓūr, M. (1993 AD/1414 AH). Lisān al-ʿArab. Vol. 4. 3rd Ed. Beirut: Dār Ṣādir.

Ibn Mulaqqin, ʿA. (2008 AD/1429 AH). al-Tawḍīḥ li-Sharḥ al-Jāmiʿ al-Ṣaḥīḥ. Vol. 29. 1st Ed. Damascus: Dār al-Nawādir.

Ibn Qutayba, ʿA. (1998 AD/1419 AH). Taʾwīl Mukhtalif al-Ḥadīth. 2nd Ed. N.p.: al-Maktab al-Islāmī.

Ibn Rāhawayh, I. (2002 AD/1423 AH). Musnad Ibn ʿAbbās. Vol. 3. 1st Ed. Beirut: Dār al-Kitāb al-ʿArabī.

Ibn Rajab al-Ḥanbalī, ʿA. (2008 AD/1429 AH). Jāmiʿ al-ʿUlūm wa al-Ḥikam fī Sharḥ Khamsīn Ḥadīthan min Jawāmiʿ al-Kalim. Vol. 1. 1st Ed. Damascus: Dār Ibn Kathīr.

Ibn Sulaymān, M. (2002 AD/1423 AH). al-Tafsīr. Vol. 6. 1st Ed. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.

Ibn Taymiyya, A. (1985 AD/1406 AH). Bayān Talbīs al-Jahmiyya. Vol. 5. 1st Ed. Riyadh: Imam University.

Ibn Taymiyya, A. (2004 AD/1425 AH). Majmūʿ al-Fatāwā. Vol. 6. Medina: Ministry of Islamic Affairs.

Ibn ʿUthaymīn, M. (2000 AD/1421 AH). Sharḥ al-ʿAqīda al-Wāsiṭiyya. Vol. 3. 6th Ed. Riyadh: Dār Ibn al-Jawzī.

Jalaliyan Sadaqati, M. (2023 AD/1402 SH). "A Critique of Appealing to Ambiguous Religious Texts in Sufism." Contemporary Islamic Studies. 1(5), 23-44.

Javadi Amoli, ʿA. (2019 AD/1398 SH). Raḥīq Makhtūm (A Commentary on Mullā Ṣadrā’s Transcendent Philosophy). Vols. 2–3. 6th Ed. Qom: Isra Publishing Center.

Khomeini, R. (2004 AD/1383 SH). The Secret of Prayer. 9th Ed. Tehran: Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini’s Works.

Kirmānī, M. (1981 AD/1401 AH). al-Kawkab al-Darārī fī Sharḥ Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. Vol. 25. 2nd Ed. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.

Kulaynī, M. (1986 AD/1407 AH). al-Kāfī. Vol. 1. 4th Ed. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyya.

Majlisī, M. (1983 AD/1404 AH). Mirʾāt al-ʿUqūl fī Sharḥ Akhbār Āl al-Rasūl. Vols. 1, 2, 11. 2nd Ed. Tehran: Dār al-Kutub al-Islāmiyya.

Majlisī, M. (1985 AD/1406 AH). Rawḍat al-Muttaqīn fī Sharḥ Man Lā Yaḥḍuruhu al-Faqīh. Vol. 3. 2nd Ed. Qom: Nashr Kushanpūr.

Maleki Tabrizi, J. (2006 AD/1385 SH). Treatise on the Encounter with God (Risālat Liqāʾ Allāh). 7th Ed. Qom: Āl ʿAlī Publishing.

Mullā Ṣadrā, M. (1982 AD/1361 SH). Tafsīr al-Qurʾān al-Karīm. Vol. 1. 2nd Ed. Qom: Nashr Bīdār.

Mullā Ṣadrā, M. (1999 AD/1378 SH). al-Maẓāhir al-Ilāhiyya fī Asrār al-ʿUlūm al-Kamāliyya. 1st Ed. Tehran: Sadra Islamic Philosophy Foundation.

Mullā Ṣadrā, M. (2004 AD/1383 SH). Sharḥ Uṣūl al-Kāfī. Vol. 3. 1st Ed. Tehran: Institute for Cultural Research and Studies.

Mullā Ṣāliḥ Māzandarānī, M. (2003 AD/1382 SH). Sharḥ al-Kāfī. Vols. 3 & 11. 1st Ed. Tehran: al-Maktaba al-Islāmiyya.

Nawawī, Y. (2013 AD/1392 SH). al-Minhāj: Commentary on Ṣaḥīḥ Muslim. Vols. 3 & 16. 2nd Ed. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.

Pahlavan, M; Azarkhushi, M. (2010 AD/1389 SH). "A Study of the Text and Chains of Transmission of the Hadith "Indeed God Created Adam in His Image" and a Critique of Ibn ʿArabī’s View." Journal of Qurʾān and Hadith Studies. University of Tehran. 43(2), 11-34.

Qāḍī ʿAbd al-Jabbār al-Hamadhānī, A. (1960 AD). al-Mughnī fī Abwāb al-Tawḥīd wa al-ʿAdl. Vol. 7. Cairo: Dār al-Kutub al-Miṣriyya.

Qāḍī ʿAbd al-Jabbār al-Hamadhānī, A. (1995 AD/1416 AH). Sharḥ al-Uṣūl al-Khamsa. 1st Ed. Cairo: Maktabat Wahba.

Qāḍī ʿIyāḍ, A. (1996 AD/1417 AH). al-Īmān min Ikmāl al-Muʿlim bi-Fawāʾid Ṣaḥīḥ Muslim. Vol. 2. 1st Ed. Riyadh: Dār al-Waṭan.

Qazvini, Kh. (2008 AD/1429 AH). al-Shāfī fī Sharḥ al-Kāfī. Vols. 7 & 9. 1st Ed. Qom: Dār al-Ḥadīth.

Qummī, A. (1983 AD/1404 AH). al-Tafsīr. Vol. 2. 3rd Ed. Qom: Dār al-Kitāb.

Qurṭubī, A. (1996 AD/1417 AH). al-Mufhim limā Ashkala min Talkhīṣ Kitāb Muslim. Vol. 6. 1st Ed. Beirut: Dār Ibn Kathīr.

Qurṭubī, M. (1985 AD/1364 SH). al-Jāmiʿ li-Aḥkām al-Qurʾān. Vol. 4. 1st Ed. Tehran: Naser Khosrow.

Qushayrī, ʿA. (1966 AD). al-Risāla al-Qushayriyya. Cairo: Dār al-Maʿārif.

Rāghib al-Iṣfahānī, H. (1991 AD/1412 AH). Mufradāt Alfāẓ al-Qurʾān. 1st ed. Beirut: Dār al-Qalam.

Rājiḥī, ʿA. (2004 AD/1425 AH). Sharḥ al-ʿAqīda al-Wāsiṭiyya. Vol. 1. 1st Ed. Riyadh: Dār al-Faḍīla.

Sayyid al-Murtaḍā, A. (1990 AD/1411 AH). al-Dhakhīra fī ʿIlm al-Kalām. Qom: Islamic Publishing Institute.

Shahristānī, M. (1992 AD/1413 AH). al-Milal wa al-Niḥal. Vol. 1. 2nd Ed. Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.

Shaykh Mufīd, M. (1992 AD/1413 AH). Awāʾil al-Maqālāt fī al-Madhāhib wa al-Mukhtārāt. 1st Ed. Qom: World Congress of Shaykh Mufīd.

Shaykh Ṣadūq, M. (1977 AD/1398 AH). al-Tawḥīd. 1st Ed. Qom: Society of Seminary Teachers Press.

Shaykh Ṣadūq, M. (1997 AD/1376 SH). al-Amālī. 6th Ed. Tehran: Kitābchī Publishing.

Shaykh Ṭūsī, M. (n.d.). al-Tibyān fī Tafsīr al-Qurʾān. Vol. 8. 1st Ed. Beirut: Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī.

Subḥānī, J. (2006 AD/1427 AH). Buḥūth fī al-Milal wa al-Niḥal: A Comparative Doctrinal Study of Islamic Schools. Vols. 2, 3, 5. Qom: Imam al-Ṣādiq Institute.

Subḥānī, J. (2008 AD/1429 AH). al-Ilāhiyyāt ʿalā Hudā al-Kitāb wa al-Sunna wa al-ʿAql. Vol. 2. 1st Ed. Qom: Imam al-Ṣādiq Institute.

Suyūṭī, A. (1998 AD/1419 AH). al-Tawshīḥ: Commentary on al-Jāmiʿ al-Ṣaḥīḥ. Vol. 8. 1st Ed. Riyadh: Maktabat al-Rushd.

Suyūṭī, A. (2003 AD/1424 AH). Qūt al-Mughtadhī ʿalā Jāmiʿ al-Tirmidhī. Vol. 3. 1st Ed. Mecca: College of Daʿwa and Uṣūl al-Dīn.

Ṭabarī, M. (1991 AD/1412 AH). Jāmiʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Vol. 10. 1st Ed. Beirut: Dār al-Maʿrifa.

Ṭabāṭabāʾī, M. (1970 AD/1390 AH). al-Mīzān fī Tafsīr al-Qurʾān. Vols. 7 & 18. 2nd Ed. Beirut: Nashr Aʿlamī.

Ṭabrisī, F. (1952 AD/1372 AH). Majmaʿ al-Bayān fī Tafsīr al-Qurʾān. Vol. 7. 3rd Ed. Tehran: Nāṣir Khusraw Publishing.

Tirmidhī, M. (1996 AD). al-Sunan. Vol. 5. 1st Ed. Beirut: Dār al-Gharb al-Islāmī.

Zamakhsharī, M. (1986 AD/1407 AH). al-Kashshāf ʿan Ḥaqāʾiq Ghawāmiḍ al-Tanzīl. Vol. 3. 3rd Ed. Beirut: Dār al-Kitāb al-ʿArabī.

دوره 3، شماره 2 - شماره پیاپی 10
اردیبهشت 1405
صفحه 29-66
  • تاریخ دریافت: 26 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری: 05 دی 1404
  • تاریخ پذیرش: 21 فروردین 1405
  • تاریخ اولین انتشار: 01 اردیبهشت 1405
  • تاریخ انتشار: 01 اردیبهشت 1405