حدیث «وضع قدم» از جمله روایات چالشبرانگیز در اهل سنت است که ظاهر آن با تنزیه الهی و نفی تجسیم و ترکیب در ذات باریتعالی ناسازگار مینماید. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی ـ انتقادی، در پی یافتن سازوکاری علمی برای رفع تعارض ظاهری با مبانی توحید تنزیهی و پاسخ به این چالش، به واکاوی خاستگاه مکتوب، تحلیل متن و اسناد و راهبردهای عالمان در خروج از مشکل ظاهری این روایت پرداخته است. این حدیث در سه قالب مختلف و چهارگونه (مطول، متوسط و مختصر و نقل جایگزین «جبار» بجای «رب») از قرن سوم هجری در منابع اهل سنت ثبت شده، اما در آثار متقدم امامیه هیچ طریق مستقلی ندارد و صرفاً در آثار متأخر با رویکردی انتقادی و یا تأویلی مطرح شده است. مشابهیابی روایت حاکی از اضطراب، تلخیص، تصحیف و تغییر در الفاظ محوری است که اعتبار دلالت ظاهری آن را مخدوش میسازد. اندیشمندان در مواجهه با تعارض ظاهر حدیث با مبانی تنزیه، دو راهبرد تأویلی (با حمل «قدم» بر معانی مجازی چون موضع، جماعت، اهل جهنم یا تجلی قهر الهی) و انکاری (با تأکید بر ساختگی بودن یا تعارض لاینحل با محکمات عقلی و نقلی) اتخاذ کردهاند. در نهایت، این مقاله با ردّ رویکرد ظاهریگرایانه (تجسیم)، راهکارهایی نظیر «حمل بر بیان تمثیلی» یا «تأویل استعاری» را برای حل تعارض میان ظاهر حدیث و مبانی عقلی ارائه میدهد. این مقاله ضمن نقد و برسی هر دو رویکرد و و رد برداشت ظاهری گرایانه (تجسیم محور) نتیجه می گیرد که خروج از تعارض ظاهر حدیث با مبانی قطعی دینی، تنها از طریق «حمل بر بیان تمثیلی» یا «تأویل استعاری» میسور است.
)