تحلیل و بررسی رویکرد‌ ادبی فقه الحدیثی سیّد مرتضی با محوریت روایات الامالی

کلانتری, علی اکبر; ثامنی, علی; درویشی, حسن

doi:10.22034/hsr.2026.52454.1161

تحلیل و بررسی رویکرد‌ ادبی فقه الحدیثی سیّد مرتضی با محوریت روایات الامالی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشیارگروه علوم قرآنی و فقه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

² استاد‌یارگروه علوم قرآنی و فقه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

³ کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

10.22034/hsr.2026.52454.1161

چکیده

کتاب الأمالی اثر سید مرتضی یکی از متون مهم تفسیری-حدیثی قرن پنجم هجری است که در آن مؤلف غالباً با رویکردی عقلانی و ادبی به شرح و تأویل آیات و روایات پرداخته است. سید مرتضی از جمله شخصیت‌هایی است که وارد حوزه فقه‌الحدیث شده و با بهره‌گیری از ابزارهای گوناگون، به تحلیل و تبیین روایات پرداخته است. در الامالی، وی علاوه بر آیات، احادیثی را آورده که مورد اختلاف علما بوده و تفسیر واحدی برای آن‌ها ارائه نشده است. سید مرتضی اختلاف‌ها و تعارض‌ها را آشکار ساخته و تلاش کرده است راهی برای بازگرداندن عبارات دشوار به وجه صحیح بیابد. شخصیت چندوجهی او موجب شده که در تبیین روایات از رویکردهای متنوعی بهره گیرد و خود را به ابزار خاصی محدود نکند؛ این رویکردها در الامالی به وضوح قابل مشاهده و بررسی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و بر اساس نمونه‌های گردآوری‌شده از متن الامالی، به تحلیل رویکرد ادبی و جایگاه آن در میان شیوه‌های دیگر تأویل احادیث پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مؤلف در مواجهه با روایات چالش‌برانگیز از رویکرد ادبی مانند قواعد زبان عربی و بلاغت، عرف و محاوره عرب، شواهد شعری، آرای لغویان، اصطلاحات غریب‌الحدیث، ضرب‌المثل‌ها و کنایه‌ها بهره گرفته است. این رویکرد ادبی نه تنها ابهام بسیاری از روایات را برطرف می‌کند، بلکه تأویل حاصل از آن با مبانی عقلانی شیعه نیز سازگار است.

کلیدواژه‌ها